Биир дойдулаахпыт, үлэ бэтэрээнэ, сэрии сылын оҕото Любовь Иннокентьевна Горохова “Бар дьоммун кэриэстээн” альбом-кинигэтин уларсан аахтым. Кинигэҕэ ааптар оҕо саас саҕана эрэйи-кыһалҕаны эҥэрдэһэн, улахан дьоннуун тэҥҥэ үллэстибит, улааппыт, оһуор үктээн оонньоон ааспыт “Киров” холкуоһун туһунан ылыннарыылаахтык суруйбут. Кинигэттэн Хаһааччыйа оскуолатыгар бииргэ үөрэммит доҕотторум, аймах-билэ дьонум хаартыскаларын көрөммүн сүрдээҕин сэргээтим.
Былыр бу эргин Мунтууллар (Слепцовтар), Ыһыылаахтар (Стручковтар), Мончууркалар (Портнягиннар), онтон да атын ыаллар аҕа ууһунан тарҕанан, дьиэ табатын тутан, сүөһү иитэн, булдунан, балыгынан дьарыктанан, айахтарын иитинэн олорбуттара. Сэбиэскэй былаас туругурбутун кэнниттэн бастаан артыаллары, онтон табаарыстыбалары тэринэн түөлбэнэн олорбуттара.
1930 сыл сааһыгар биһиги улууспутугар 12 табаарыстыба тэриллибитэ. Олорго баара-суоҕа 39 ынах, 22 сылгы, 2000 кэриҥэ таба баара. Хаһааччыйаҕа — “Саҥа олох”, Тумакка — “Эдэр күүс”, Дьүкээгиргэ — “Кыһыл булчут”, Усуйаанаҕа — “Кыһыл сулус”, Омолойго — “Октябрь”, Сыалаахха — “Социализм суола” табарыстыбалар олус дьадаҥы эбиттэр.
1931 с. ыам ыйын 20 күнүгэр Усуйаананы Булуҥ уокуругуттан арааран, Хаһааччыйа сэлиэнньэтэ кииннээн, Усуйаана оройуонун туспа тэрийбиттэрэ. Оройуону сиринэн көрөннөр, нэһилиэктэринэн буолбакка эрэ, саҥардыллыбыт сэттэ нэһилиэккэ араарбыттара. Урукку нэһилиэктэргэ баар табаарыстыбалары холбооттоон Баатаҕай нэһилиэгэр – “Сырдык суол”, Дьүкээгиргэ – “Неустроев”, Тумакка – “Куйбышев”, Хаһааччыйаҕа Таҕарынньаҕа кииннээн – “Киров”, Мохонооккоҕо – “Калинин”, Омолойго – “Молотов”, Күүрэҕэ – “Чкалов” холкуостар тэриллибиттэрэ. Бу саҕана 824.78 кв. км. иэннээх Усуйаана улууһун нэһилиэнньэтэ үс тыһыынчаттан эрэ тахса киһилээҕэ.
1937 с. биһиги улууспутугар Муома оройуонуттан Силээннээх “Ыччат ыллыга” холкуос, Уйаандьы Сталин аатынан холкуос нэһилиэктэрэ холбоһоллор. Онон сэрии иннинэ Усуйаана оройуона 9 холкуостаах эбит. 1953 с. Баатаҕай, Дьүкээгир, Тумат холкуостара холбоһоннор Тумакка бөдөҥсүйбүт Ленин аатынан холкуос тэриллэр. 1954 с. “Ыччат ыллыга” (Силээннээх), “Сталин” (Уйаандьы) Верхоянскайга, оттон “Чкалов” (Күүрэ) холкуостары Аллайыахаҕа холбууллар. 1957 с. Киров аатынан уонна Калинин аатынан холкуостары холбооннор бөдөҥсүйбүт “Социалистическая Яна” холкуос тэриллэр. Ити бөдөҥсүйбүт, кэлин миллионер-“Ленин” холкуоһу Тумакка аатырбыт тустуук, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа Н.К. Докторов, Усуйаанаҕа К.В. Батюшкин “Социалистическая Яна” холкуостары салайбыттара. Кэлин Молотов аатынан (Омолой) холкуос Булуҥҥа холбоспута. 1961 с. холкуостары эһитэлээн бараннар биир улахан “Усуйаана” сопхуоһу тэрийбиттэрэ.
Киров аатынан холкуос Хаһааччыйа нэһилиэгэр биир бастакынан тэриллибит, олус улахан, киэҥ сирдээх-уоттаах Усуйаана оройуонун сүүһүнэн ааҕыллар ынах-сылгы сүөһү үйэ чиэппэрэ кэм устата уутуйан үөскээбит сирэ. Холкуос Таҕарынньа күөлүн тула, үрдүк таала анныгар олохсуйбута. Бөһүөлэги даҕаны Таҕарынньа диэн ааттыыллара. Тоҕо итинник ааттаабыттара биһиги кэммитигэр үһүйээн буолан кэлбит.
Былыр табалаах көс омук ыаллар күөлү ортотунан айаннаан иһэннэр ууга түспүттэр. Онно “таҥара, абыраа” диэн хаһыытаабыттара “таҕарынньа-таҕарынньа” диэн иһиллибитэ үһү. Онтон ылата бу сири итинник ааттаабыттар диэн кэпсээн баар. Ол төһө оруннааҕын аны кэлэн ким билиэ баарай…
Мин билэрбинэн, холкуос бэрэссэдээтэллэринэн Слепцов Н.Е. уонна Слепцов Н.И. үлэлээн ааспыттара. Холкуос бастаан тэриллэрин саҕана тутуу үлэтэ күүскэ барбыт. Олорор дьиэлэр, тэрилтэ дьиэлэрэ, хотоннор тутуллубуттар. Араас сирдэртэн тутуу маастардара, мас уустара Петр Потапов – Уус Батаакап, П. Колодезников – Халадьыас, Н. Лебедев, П. Колодезников, Прокопьев – Бытык курдук биллэр тутааччылар кэлэн үлэлээн ааспыттар. Ыраах-чугас сирдэртэн араас идэлээх специалистар кэлитэлээн, дьон-сэргэ элбээн барбыт.
Ийэм бииргэ төрөөбүт балтыта Улита Васильевна Баатаҕайга оскуоланы бүтэрэн, ветеринар идэтин баһылаан, аан бастаан манна кэлэн үлэлээбитин хаартыскаттан көрөн биллим. Таайым В.В. Слепцов маҕаһыыҥҥа атыыһытынан эмиэ үлэлээн ааспыта. Аҕам ийэтинэн хос-хос эбэбит чугас аймаҕа Сокольникова Даша эмээхсин баай Ыһыылаахтар (Стручковтар) кийииттэрэ буолан эмиэ манна кэлэн үлэлээбит. Улахан уола Стручков Никитаны өйдүүбүн. Сэрии кэнниттэн үөрэҕи бүтэрэн оройуоҥҥа тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар үлэлээбитэ.
Биһиги оскуолаҕа үөрэнэрбит саҕана Таҕарынньа оскуолатын бүтэрэннэр Аржаков Ян, Егоров Толя, Горохов Виктор, Захарова Валя, о.д.а. оҕолор кэлэннэр бииргэ үөрэммиттэрэ. Кинилэр кэлин үөрэҕи бүтэрэн, ыал буоланнар, сорохтор атын сирдэргэ олохсуйан үлэлээн-хамсаан ааспыттара. Мин билэрбинэн, Н.В. Горохов милиция отставкаҕа тахсыбыт майора Сунтаарга олорор. Магаданнааҕы юридическай институту бүтэрбит, бастакынан юрист идэтин баһылаабыт Филипп Горохов эдэр сааһыгар олохтон барбыта хомолтолоох.
“Киров” холкуос бастакы чилиэннэриттэн биирдэстэринэн, арааһа, оччолорго Таҕарынньаттан соччо ырааҕа суох Харгыы күөлгэ олорбут Абый Ньукууската оҕолорунаан буоллахтара буолуо. Аҕалара бэйэтэ Хаһааччыйа сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ. Уолаттара бары даҕаны оройуоҥҥа биллэр үлэһиттэр буолбуттара. Улахан уол Семен холкуос масчыт-отчут төһүү үлэһитэ, тоҕус оҕолоох ыал амарах аҕалара этэ. Быраата Н.Н. Слепцов сэрии сылларын саҕана Хаһааччыйа сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Егор Николаевич – Дьөгүөссэ “Усуйаана” сопхуоска үйэ чиэппэрэ отделение управляющайынан үтүө суобастаахтык үлэлээн ааспыта. 1919 сыллаахха төрөөбүт кыра уол Алексей Николаевич – Лейтенант Слепцов саха бастакы кадровай офицердарыттан биирдэстэрэ, Москва куорат оборуонатын кыттыылааҕа, элбэх бойобуой мэтээллэр кавалердара.
1920 сыллар диэки кинилэр олорбут сирдэригэр Харгыы күөлгэ саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, үөрэҕи-билиини тарҕатааччы, бөлөһүөк А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй кэлэ сылдьан таарыйан ааспытын Е.Н. Слепцов-Дьөгүөссэ :”Оччолорго саҥа уолбут Харгыы күөлгэ ккирэн, Кулаковскай буорун амсайан көрбүт уонна “олус үтүө буордаах сир эбит, сүөһү-ас үөскүүр кыахтаах сирэ буолсу, олохсуйа сатааҥ” диэн эппитин улахан суолта биэрэр курдук кэпсэтии баарын өйдүүбүн”, — диэн кэлин ахтыбыта.
Таҕарынньа биир кырдьаҕас олохтооҕо И.И. Горохов-Ньомуойка оҕонньор этэ. Кини саҥарбат да, истибэт да буолан итинник ааттаабыттар. Бэйэтэ сүүс сааһын туолан баран таҥаралаабыта. Холкуос биир отчут-масчыт бэрдэ этэ. Соҕотох уола В.И. Горохов “Усуйаана” сопхуос чулуу механизатора, бастакы трактористартан биирдэстэрэ. Эдэр эрдэҕинэ көҥүл тустуунан дьарыктана сылдьыбыта. 1950 сс. ортолоругар нуучча бухатыыра, Москва куорат тустууга чемпиона, ССРС спордун маастара, уруккута циркэ артыыһа Иван Морозов кэлэн баҕалаахтары тустууга үөрэтэн, дьарыктаан барбыта. Ньомуойка оҕонньор бэйэтэ сүрдээх ууһут, кыра үрэхтэри, айааннары харбаан туоруура үһү. Биирдэ сайын кус ыта сылдьан Таҕарынньа күөлүн ортотугар ууга түһэн баран, харбаан тахсыбыт дииллэрэ. Сарсыныгар умсан саатын булан ылбыта үһү.
“Киров” холкуос биир бастакы чилиэнинэн уонна Таҕарынньа ытык кырдьаҕастарыттан биирдэстэринэн И.А. Портнягин – Өлүөкэ оҕонньор буоллаҕа буолуо. Кини даҕаны сүүһүгэр тиийэн баран өлбүтэ. Сааһын тухары уолунаан сиригэр, Хотооҥҥо олорон балыктаабыта. Портнягиннар удьуор музыкааннар. Быраата Миисэчээни эмиэ ааттыын Скрипка Миисэчээн диэхтэрэ дуо. Оҕолоро бары музыкааннар. Кэргэнэ Усть-Яна нэһилиэгиттэн төрүттээх Барабанская Анна (быһылаах), “Киров” холкуоска ыанньыксыттаабыта. Аҕата барон Толль, лейтенант Колчак сирдьиттэрэ.
Ити курдук үйэ чиэппэрэ кэм устата тигинээн-таҕынаан олорбут “Киров” аатынан холкуоска үлэ күөстүү оргуйара. Сүүһүнэн үөрдээх сылгы иитиинэн, төрүттэрин сирдэрэ Күн Көлүйэҕэ олорон, өр сыллар устата Стручков Алексей Николаевич дьарыктанара. Кини сылын аайы Күндүлүн таастарынан сылдьан кыыл табаны өлөрөн туттарара, булчут ааттааҕа этэ.
Билигин сааһыран баран санаатахпына, “Киров” холкуос дьоно үгүстэрэ даҕаны киһи астына көрөр, бөдөҥ-садаҥ уҥуохтаах, бүгүрү, үлэһит бэртэрэ, дьон үтүөлэрэ этилэр.
Түмүкпэр, “Бар дьоммун кэриэстээн” кинигэ ааптара Любовь Иннокентьевна төрөөбүт сирин-дойдутун, дьонун-сэргэтин, биир дойдулаахтарын киэн туттан үйэтиппитигэр барҕа махтал тылларын этэбин.
Николай Күндүлүн, кыраайы үөрэтээччи