Бу түбэлтэ Хотугу Муустаах муора чугаһыгар, байҕал кытылыттан баара-суоҕа икки көстөөх сиргэ – Аллараа Дьааҥыга – Нижнеянскай бөһүөлэгэр буолбута.
1969 с. ахсынньы аам-даам тымныыта сэтэрээн турар кэмэ этэ. Ити саҕана бөһүөлэк олохтоохторо сарсыарда эрдэ үлэлэригэр баран иһэн хочуолунай аттыгар муора ыалдьыта – сүүнэ улахан морж утуйа сытарын көрбүттэрэ.
Муустаах муора хаһаайынын көрө-истэ бөһүөлэк дьоно оҕолуун-улаханныын барыта мустубута. Кинилэр ыҥырыллыбатах ыалдьыт ыксаллаах балаһыанньатын хайдах гынан чэпчэтэр уонна кутталга киирбит олоҕун быыһыыр туһунан өр толкуйдаабыттара.
Онтон дөйө тоҥон сытар ДЬааҥы өрүс халыҥ мууһун динамитынан дэлби тэптэрбиттэрэ уонна моржаны таһаҕас сиэккэтигэр уган кэлгийэн баран трактор сыарҕатыгар тиэйэн ол ойбоҥҥо илдьибиттэрэ. Ити кэнниттэн өрүс пордун салалтата Дьокуускайга Наукалар академияларын филиалыгар дьикти ыалдьыт бөһүөлэккэ киирбитин туһунан телеграмманы ыыппыта.
Сотору кэминэн ити институт үлэһиттэрэ Нижнеянскайга көтөн кэлбиттэрэ. Ол кэмҥэ өрүс пароходствотын кылаабынай инженерэ А. Королев вездеходунан мунан бөһүөлэккэ кэлбит муора кыылын суолун хайбыта. Кини суола Дьааҥы хомотун диэки хотугулуу-арҕаа хайысханан барбыта биллибитэ.
Кылгас лапчааннарынан сыыллыбыт морж туундара тоҥуу хаарынан 35, онтон муора мууһунан 10 километр сири барбытын спидометр көрдөрбүтэ. Ол аата, кини ыраас ууттан тахсан баран балачча ыраах айаннаабыт.
Муора кыылын суола кытылтан 10 километрдаах сиргэ тиийэн баран сүтэн хаалбыта. Онуоха диэри муус хаара суох килэркэй этэ. Ол аата, морж кураанах сир диэки уопсайа 45 километры айаннаабыт эбит. Кини бөһүөлэккэ тиийэрэ үс километр хаалбытын кэннэ тохтоон сынньаммыт. Онно хас да чаас устата сыппыт быһыылаах. Ол кэнниттэн баара-суоҕа километр курдук сири сыыллан баран күүһэ-уоҕа эстэн суукка кэриҥэ сынньанан сыппыт.
Муора харамайа бастаан утаа хаарга, кыдьымахтаах да сиргэ лапчааннарын суолун чуолкайдык хаалларан сыыллыбыт, онтон кэлин, ордук бөһүөлэк чугаһыгар тоҥ хаары булдьозер курдук тоҕо солоон айаннаабыт. Туундаранан баран иһэн Дьааҥы өрүс балачча үрдүк кытыллардаах үс салаатын этэҥҥэ туораабыт, хас да обургу уонна кыра күөллэри ааспыт.
Дьааҥы өрүс мууһугар тиэллэн кэлбит муора сүүнэ улахан кыыла төһө даҕаны сылайдар, сэниэтэ эһиннэр, аттыгар чугаһаабыт дьоҥҥо балачча кырыктаахтык сыһыаннаспыта.
Ыҥырыллыбатах ыалдьыты Аллараа Дьааҥы кырдьаҕас олохтооҕо, урут Лаптевтар муораларын кытыытыгар турар Дьүкээгир бөһүөлэгэр уонна Лээхэп арыыларыгар олоро сылдьыбыт, муора кыылларын элбэхтик көрбүт Балбаара Горохова (Хобоо эмээхсинэ) уруургуу санаан төбөтүттэн имэрийээри чугаһаабытыгар эмискэ лапчаанынан киэр хаһыйбыта. Эмээхсин муора ыалдьыта таарыйбытыттан сылтаан өр эмсэҕэлээн сыппыта.
Бастаан утаа ойбонҥо угуллубут морж мууска бэйэтэ тахсан сытара. Онтон кэлин кыһыҥҥы тыйыс тымныы обургу кимиэхэ да иннин биэрбэтэх сокуонунан кыһарыйан улам-улам ойбону хам ылан тоҥорон киирэн барбыта. Онно дьуһуурунайдыыр өрүс пордун үлэһиттэрэ төһө даҕаны кыһаллан сатаабыттарын үрдүнэн ойбон кырыыта үмүрүччү тоҥон бүөлэнэн испитэ.
Сотору кэминэн морж мууска тахсан сынньанар кыаҕа былдьаммыта. Муора кыыла тыына хаайтарбыт курдук биэстии-уоннуу мүнүүтэ буола-буола салгынын саппааһын толорунаары ууттан күөрэйэн тахсара. Кини оннук чаастатык хамсанан сэниэтин улаханнык эспитэ, күүһүн чөлүгэр түһэринэр кыаҕа суох буолбута.
Дьокуускайтан Биология институтун үлэһиттэрэ Аллараа Дьааҥы бөһүөлэгэр кэлиилэрин саҕана морж туруга улаханнык мөлтөөбүтэ. Кини ойбонтон төбөтүн эрэ быктаран таһаарар буолбута. Оннук сэниэтэ эстибит кыылы төрөөбүт-үөскээбит эйгэтигэр төнүннэрэр кэккэ биричиинэлэринэн кыаллыбатаҕа. Учуонайдар бөһүөлэк олохтоохторун кытта сүбэлэһэн баран муора көҥүл кыылын салгыы кыараҕас ойбоҥҥо тутар кыаллыбатын, өлөр туруктаммытын быһаарбыттара. Онон кинилэр ыҥырыллыбатах ыалдьыты төһө да аһыммыттарын-харыһыйбыттарын иһин өлөрөргө күһэллибиттэрэ.
Морж 7-8 саастааҕа, 3 миэтэрэ кэриҥэ уһуннааҕа, 900 киилэ ыйааһыннааҕа. Аҥаардас тириитэ 148 киилэни тардыбыта. Куртаҕыттан киилэ аҥаара кэриҥэ өрүс бытархай тааһын, онтон суон оһоҕоһуттан күндүөбэй ойоҕоһун уҥуоҕун булбуттара. Бу кэмҥэ морж тириитин анныта сон курдук халыҥ сыанан бүрүллэрин оннугар оннукка майгынныыр туох даҕаны суоҕа.
Муора кыыла төрөөбүт-үөскээбит эйгэтиттэн арахсан маннык ыраах сытар туундараҕа турар бөһүөлэккэ кэлиитэ, бука, кэккэ биричиинэлэрдээҕэ эбитэ буолуо. Кини, баҕар, бииргэ сылдьар үөрүттэн арахсан эбэтэр куруутун туһанар ойбонуттан тахсан тэйиччи баран сынньана сыппыта уонна муус хамсааһыныгар түбэһэн ууга хаттаан кыайан киирбэккэ хаалбыт буолуон сөп.
Моржалар улахан тыастан-уустан улаханнык куттаналлара, соһуйаллара биллэр. Ол эрээри бу морж туундара диэкиттэн ньирилээн иһиллэр бөһүөлэк электростанциятын тыаһын муора күллүргэччи охсуллар тыаһыгар маарынната санаан итинник иэдээннээхтик түмүктэммит айаҥҥа туруммута буолуо диэн сабаҕалааһын эмиэ баар.
Билигин Усуйаана моржун чуучулата Дьокуускайга баар Ярославскай аатынан республикатааҕы кыраайы үөрэтэр мусуойга экспонат буолан турар.
Николай КҮНДҮЛҮН, кыраайы үөрэтээччи