Мин үөрэммит Дьүкээгирим бастакы оскуолатын сааһырдаҕым аайы ордук күндүтүк саныырым уонна ахтарым улам күүһүрэн иһэр. Биһиги көлүөнэ дьонугар сырдыгынан сыдьаайбыт, билиини-көрүүнү бэлэхтээбит үөрэх кыһата аанын тэлэччи аһыллыыта маннык этэ.
1945 сыллаахха ыам ыйыгар салайар кадрдары бөҕөргөтөр соругунан Тумат нэһилиэгин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлии олорор Е.П. Томскайы Дьүкээгиргэ эмиэ ити дуоһунаска анаан ыыппыттара.
Ол саҕана Неустроев аатынан холкуос бэрэссэдээтэлинэн В.В. Слепцов, фактория сэбиэдиссэйинэн Д.Г. Мыреев үлэлииллэрэ. Холкуос киин уһаайбатыгар аҕыйах дьиэ баара. Нэһилиэк Сэбиэтэ уонна холкуос бырабылыанньата биир обургу хонтуораҕа үлэлииллэрэ. Бу дьиэни бастакы табаарыстыбаны тэрийии саҕана Дьүкээгиртэн 4 километр тэйиччи турар Сааһыыр диэн сиртэн көтүрэн аҕалан туппуттара. Ити дьиэҕэ кэлин партия обкомун бастакы сэкирэтээригэр тиийэ үүнэн тахсыбыт биллиилээх государственнай деятель И.Е. Винокуров истиҥ доҕоро, Дьүкээгир туундаратын сорсуннаах сонордьута Н.А. Горохов-Мэник олорбута.
Ити кэмҥэ холкуос киин уһаайбатыгар баара-суоҕа 4 охсуу уонна 6 туруорбах балаҕан дьиэ баара. Сорох чугастааҕы биирдиилээн ыаллар бөһүөлэктэн 2-4 километрдаах Дьогдоор, Кэтириинэ аппата уонна Сааһыыр диэн сирдэргэ тарҕанан олороллоро. Онтон ити хаһаайыстыба үлэтин-хамнаһын тэрийиигэ уонна сүрүннүүргэ кэккэ ыарахаттары үөскэтэрэ.
Саҥа үлэлии кэлбит Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Е.П. Томскай бастакы уочараттаах соругунан олохтоох дьону-сэргэни биир сиргэ түмүү уонна манна начаалынай оскуоланы арыйыы буолбута. Бу иннинэ Дьүкээгир туундаратыгар олорор оҕолор үөрэх диэн тугун-ханныгын букатын билбэт этилэр. Онон Егор Прокопьевич Чууркун, Сибэтиэй Нос, Симиэбийэ, Чүөпкэнньэ, Бэгдинньэ уонна Дьыгалай бултуур учаастактарга сылдьан үөрэнэр саастаах оҕолору испииһэккэ киллэрбитэ. Ол кэнниттэн райисполкомҥа баран Дьүкээгиргэ начаалынай оскуоланы арыйар туһунан боппуруоһу сытыытык туруорсубута.
1947 сыллаахха улуустааҕы үөрэх салаатыттан нэһилиэк салалтатыгар оскуоланы үлэлэтэргэ аналлаах дьиэни суһаллык буларга сорудах кэлбитэ. Нэһилиэк Сэбиэтин уонна холкуос бырабылыанньатын холбоһуктаах мунньахтарыгар бэйэлэрэ үлэлии олорор хонтуораларын үөрэх кыһатыгар биэрэр туһунан быһаарыы ылыммыттара.
Бу үс хостоох, киэҥ-куоҥ көрүдүөрдээх дьиэ этэ. Ону оскуолаҕа уларытан оҥорорго хаптаһын наада буолбута. Ити үлэни толорууну олохтоох булчуттар И.Г. Томскай уонна В.Н. Колемов ылсыбыттара. Кинилэр муоранан устан кэлбит сылбах мастан кэтит бэрэбинэлэри талан ылан табанан бөһүөлэккэ таспыттара уонна маһы хайытар эрбиинэн хаптаһыны бэлэмнээбиттэрэ.
Онтон паарталары, ыскамыайкалары уонна дуоскалары нэһилиэк аатырбыт мас уонна тимир ууһа Н.А. Горохов-Мэник оҥорбута. Төрөппүттэргэ күһүҥҥү үөрэх саҕаланыытыгар үөрэнэр саастаах оҕолору оскуолаҕа хойутаппакка аҕалалларыгар дьаһал бэриллибитэ.
1947 сыллаахха атырдьах ыйын ортотугар Дьүкээгиргэ бу иннинэ Усуйаана нэһилиэгэр учууталынан үлэлээбит уопуттаах педагог Н.П. Захаров кэлбитэ.
Балаҕан ыйын 1 күнүгэр түөрт кылаастаах начаалынай оскуоланы арыйыыга аналлаах үөрүүлээх миитин буолбута. Ол кэнниттэн бастакы үөрэх кыһатын боруогун 24 үөрэнээччи атыллаабыта. Онно урут оскуолаҕа үөрэммит И. Томскай 4-с, К. Филиппов 3-с, онтон мин, В. Протодьяконов, И. Горохов, М. Болтунова уонна Н. Томскай ааҕар уонна суруйар буолан 2-с кылааска киирбиппит. Үөрэнээччилэр бары араас, 8-17 саастаах этибит.
Биһиги төрөппүттэрбит туундараҕа ыраах баар бултуур учаастактарыгар олорор буоланнар, оскуола иһинэн аһыллыбыт интернакка киирбиппит. Онно уон оҕо олорбуппут. Үөрэх саҕаланыытыгар аҕыйах кинигэлээх этибит. Онтон тэтэрээт букатын суоҕа. Онон хара кумааҕыга миэлинэн суруйарбыт, ахсааны суоттуурбут. Ону учууталбыт бэрэбиэркэлээбитин кэнниттэн сииктээх тирээпкэнэн соторбут уонна эмиэ хаттаан суруйарбыт. Улаханнык интэриэһиргээн, ситиһиилээхтик үөрэммиппит.
Иккис сылбытыгар кинигэ уонна тэтэрээт дэлэйбитэ. Биһиги бастакы учууталбыт Николай Павлович оскуола дьайымтыалаахтык үлэлиирин туһугар элбэҕи оҥорбута, киэҥ билиилээх-көрүүлээх, үрдүк культуралаах, хас биирдии үөрэнээччигэ аҕалыы истиҥ сыһыаннаах киһи этэ.
1957 сыллаахха холкуостары бөдөҥсүтүү саҕаланан Дьүкээгир нэһилиэгин дьонун-сэргэтин Тумакка кииннээх хаһаайыстыбаҕа холбоон, маннааҕы оскуола сабыллыар диэри учууталынан Николай Павлович Захаров, Гавриил Николаевич Большаков, Николай Егорович Пахомов уонна Спиридон Михайлович Ефремов ситиһиилээхтик үлэлээбиттэрэ.
Алексей ТОМСКАЙ, Дьүкээгир бастакы оскуолатын үөрэнээччитэ “Усуйаана былыргыта уонна билиҥҥитэ” кинигэттэн (кыл. ред. Петр Томскай)