Аан дойдуга киһи аймах үөскүөҕүттэн ыла тулалыыр эйгэ биллибэт-көстүбэт дьайыытын уонна кистэлэҥин быһаарарга дураһыйар буолбута мэлдьэһиллибэт чахчынан буолар. Ол да иһин буоллаҕа, дьон түҥ былыргы сылларга өрүстэр, үрэхтэр уонна күөллэр сууллан түһэ турар кытылларыгар, Хотугу Муустаах байҕал арыыларыгар үгүстүк көстөр ханнык эрэ биллибэт сүүнэ улахан кыыллар уҥуохтарын булаллара уонна ону кыайан быһаарбакка улаханнык дьиибэргииллэрэ. Итилэр сүнньүнэн уулаах сирдэргэ эбэтэр олор аттыларыгар көстөллөрүн иһин, былыргы сахалар олору «уу оҕуһун муоһа» диэн ааттыыллара. Онтон букатын түҥ былыргы үһүйээннэргэ киниэхэ «сэлии муоһа» диэн ааты иҥэрбиттэрэ ыйыллар. Кинилэр ити кыыллары тоҕо итинник ааттаабыттара чопчу биллибэт. Баҕар, биһиги өбүгэлэрбит ол туһунан туох эрэ ураты өйдөбүллээхтэрэ эбитэ буолуо.
Ити күн бүгүнүгэр диэри кыайан таайылла илик таабырынынан буолар. Ол эрээри былыргы дьон мааман аһыытын тоҕо муос диэн сүрэхтээбиттэрэ син өйдөнөр. Кинилэр хаһан да тыыннаах илэ хаама сылдьар мааманы харахтаан көрбөтөхтөрө эбээт. Онон ирбэт тоҥ буортан төбөтө эрэ быган турар аһыыны муос диэн ааттаабыттара оруннаах диэххэ сөп.
Онтон мааман диэн тыл хантан үөскээбит буолуон сөбүй? Маны быһаарар элбэх сэрэйэн көрүүлэр уонна сабаҕалааһыннар бааллар. Олортон биир саамай оруннааҕынан биллиилээх мамонтолог учуонай В.Е. Гарутт быһаарыыта буолар. Кини ити аат «маммут» – сир күтэрэ диэн эстонскай тылтан үөскээбит буолуохтааҕын бигэргэтэр.
Аны туран ити муос аһыы хантан кэлбит таабырынын бастакынан таайбыт киһинэн Улуу Бүөтүр ыраахтааҕы чугас киһитэ, биллиилээх государственнай деятель уонна учуонай Василий Татищев буолар. Кини 1723 сыллаахха суруйбут научнай үлэтигэр ити уҥуохтар таас үйэ саҕанааҕы түүлээх слоннарга сыһыаннаахтарын бэлиэтээбитэ. Онуоха олоҕуран, Улуу Бүөтүр ыраахтааҕы дойду сулууспалаах дьонугар Россия сирин-уотун бүттүүнүн үрдүнэн булуллубут мааманнар уҥуохтарын хомуйарга уонна Петербургка тэриллибит Кунсткамераҕа туттарарга дьаһайбыта.
Сиргэ тиийэр сабырыйа үүммүт уһун түүлээх слон тоҕо уонна хаһан тыйыс тымныылаах, хаар-муус айылҕалаах Уһук Хотугу кыраайга тиийэн кэлбитэ буолуой диэн ыйытыы үөскээн тахсар. Маныаха науканан олоҕурбут хоруй баар. Кинилэр саамай чугас хаан-уруу аймахтара – слоннар төрөөбүт-үөскээбит уонна күн бүгүнүгэр диэри олорор сирдэринэн умайар уот куйаас итиилээх Африка буолар.
Онно баар аарыма кыыллар хас да мөлүйүөн сыллар анараа өттүлэригэр баай үүнээйи аһылыктаах сири көрдөөн өр кэм устатыгар сыыйа-баайа хоту диэки сыҕарыйбыттар уонна арктическай эргимтэҕэ диэри тиийэн биһиги сирбит шарын хотугу өттүгэр бүтүннүүтүгэр тилийэ тарҕаммыттар. Бука, ол кэмҥэ манна үүнээйи арааһа балай да дэлэй, күнэ-дьыла билиҥҥитээҕэр быдан сылаас эбитэ буолуо. Ону Саха сиригэр икки мөлүйүөн кэриҥэ сыл анараа өттүгэр олохсуйа сылдьыбыт мааманнар түҥ былыргы төрүттэринэн буолар соҕуруу слон – Архидискодонт меридионалис тииһэ уонна кырамтата булуллубута итэҕэтиилээхтик дакаастыыр.
Ол кэнниттэн Саха сирин күнэ-дьыла улам тымныйан, өр сыллаах ирбэт тоҥ үөскээн, үүнээйи састааба уларыйан киирэн барбыта. Ити түмүгэр манна олохтоох кыыллар эмиэ үөскээбит быһыыга-майгыга сөп түбэһэргэ күһэллибиттэрэ. Онон соҕуруу сылаас сиртэн кэлбит слон сыыйа-баайа оччотооҕу кэмҥэ баар мааманҥа кубулуйбута. Ону кытта тэҥҥэ кини этин-сиинин тымныыттан харыстыыр уһун түү үүммүтэ, тириитэ лаппа халыҥаабыта, саппаас сыа үөскээбитэ, кулгааҕын кээмэйэ кыччаабыта уонна да атын уларыйыылар барбыттара.
Итинник хотугу сир тыйыс тымныы усулуобуйатыгар толору сөп түбэһэр айылгылаах мааманнар, учуонайдар ааҕан таһаарыыларынан, 14 тыһыынча сыл анараа өттүгэр, тоҕо үрүҥ күн сириттэн кылгас кэм иһигэр суох буолан хаалбыттарый? Бу ыйытыыга күн бүгүнүгэр диэри биир өрүттээх чуолкай хоруй суох. Арай араас ис хоһоонноох таайан көрүүлэр эрэ бааллар. Сорох учуонайдар мааманнар ханнык эрэ алдьархайдаах содуллаах халлаан куйаарыттан кэлбит сардаҥаттан, чумаа курдук улахан сыстыганнаах ыарыыттан, аан дойдуну халаан уута эмискэ ылыытыттан уонна да атын айылҕа күүтүллүбэтэх иэдээниттэн өлбүттэрэ буолуо диэн тойоннууллар. Ону күн бүгүнүгэр диэри ким даҕаны кыайан дакаастыы илик. Онтон археологтар ити аарыма кыыллары киһи аймах бастакы булчуттара имири кыдыйбыттара буолуон сөп диэн сабаҕалыыллар. Ол эрээри ити кэмнээҕи аҕыйах ахсааннаах уонна көннөрү таас уонна муос төбөлөөх үҥүүнэн, ох саа оноҕоһунан эрэ сэбилэммит булчуттар оннук элбэх сүүнэ улахан кыыллары – халыҥ үөрдээх мааманнары, носорогтары, бизоннары бүтүннүүтүн имири кыргар ханнык да кыахтара суоҕа. Онон манна итинник кыыллар төрөөн-ууһаан олорбут эйгэлэрин төрдүттэн уларыппыт күн-дьыл түргэнник күүскэ сылыйыыта кинилэр бүтүннүүлэрин өлүүлэрин-сүтүүлэрин үөскэппит сүрүн биричиинэнэн буолуон сөп диэн бүгүн үгүс учуонайдар тутуһар санаалара ордук оруннаах курдук. Онуоха эбии ити мааманнар суох буолар кэмнэригэр күн-дьыл итийиитэ сир шарын хотугу өттүттэн саҕаламмыта биллэр. Ол быһыытынан Хотугу Муустаах байҕалга итии сүүрээн кутуллан киирэн үгүс үйэлэргэ дөйө тоҥон турбут аарыма улахан муустары уулларбытыттан үөскээбит улахан уу муора кытыытынааҕы намтал сирдэри бүтүннүүтүн ылбыта, урут кураанах турбут сиргэ толору уулаах Беринг силбэһиитэ, Новай Сибиир билиҥҥи арыылара баар буолбуттара. Тоҥ сири уу хаһан ириэрбит дириҥ дьаамаларыгар үгүс мааманнар уонна ол кэмнээҕи кыыллар түһэн өлбүттэрэ. Ордубут тобохторо байҕал уута эбиллэн улам кыччаан иһэр арыыларга мунньустубуттара. Төгүрүччү ууга хаайтарбыт кыыллар кэлин аһыыр астара бүтэн аччыктаан өлбүттэрэ буолуо. Ол иһин билигин дьоннор олорго баар тоҥ буор анныгар кистэнэ сытар мааманнар элбэх аһыыларын булан эрдэхтэрэ.
«Усуйаана былыргыта уонна билиҥҥитэ» кинигэттэн. Кыл. ред. Петр Томскай