Усуйаанаҕа олорон, үлэлээн ааспыт, умнуллубат кэрэ-бэлиэ олоҕу олорбут дьонтон биирдэстэринэн биллиилээх учуонай Георгий Романович Кардашевскай буолар. Кини 1916 сыллаахха Бүлүү улууһугар сайын саҕаланан, от-мас тыллан, чээл күөҕүнэн көрөн турдаҕына төрөөбүтэ. Оҕо сааһа Үөһээ Бүлүү Балаҕаннааҕар ааспыта. Аҕата Саанньа — ааттаах олоҥхоһут этэ. Ол туһунан Георгий Романович кэлин маннык ахтан суруйбута:
«Мин аҕам олоҥхоһут, ырыаһыт уонна оһуокай таһаарар үҥкүүһүт этэ. Кыһыҥҥы таҥараларга, урууларга ыалга ыҥырыллан баран олоҥхолуура. Мин кинини батыһа сылдьарым. Бастаан истимэхтээн иһэн, туой эрдэ утуйан хаалбыт буоларым. Аҕам мин тоҕустаах эрдэхпинэ сэлликтээн өлөн хаалбыта. Онон киниттэн кыратык туһаммытым быһыылаах. Ол да буоллар норуот ырыата-тойуга мин дууһабар сааһым тухары күндү кылаат буолан иҥэн сылдьар.
Биһиги көлүөнэ ыччат көхтөөх кэмэ этэ. Саҥа көҥүл олох туругуран, холбоһуктааһын баран, дьон санаата көтөҕүллүбүтэ, үөрбүтэ-көппүтэ, үлэ-хамнас күүркэйбитэ сүрдээҕэ».
Эдэркээн Георгий хоһоону, кэпсээни суруйууга, литература уонна үөрэх-билии киэҥ аартыгар үктэниигэ уһуйбут киһини – В.К. Иванову-Кустуктуурабы үтүө тылларынан ахтар.
1934 сыл бүтүүтүгэр Георгий Кардашевскай Дьокуускайга учуутал техникумугар үөрэнэ сылдьан Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференциятыгар Бүлүүттэн делегат быһыытынан кыттыыны ылар чиэскэ тиксибитэ. Ол конференция республика суруйааччыларын сойууһун туспа тэрилтэ быһыытынан олохтообут маҥнайгы түмсүү этэ. Конференцияны, тэрийэр комиссия бэрэссэдээтэлин быһыытынан, Москваҕа советскай суруйааччылар бастакы съезтэригэр сылдьан кэлбит Николай Егорович Мординов — Амма Аччыгыйа салайан ыыппыта.
Сүрүннүүр дакылааты партия обкомун иккис сэкэрэтээрэ Николай Николаевич Окоемов оҥорбута. Конференция научнай библиотека таас уораҕайыгар биир нэдиэлэ кэриҥэ ньиргийэн ааспыта. Платон Алексеевич Ойуунускай эрчимнээх тыллаах телеграммалара конференция кыттыылаахтарыгар ананан кэлбитин аахпыттара. Дьэ манна ыраах тыаттан сылдьар, үөрэнэр ыччаттар оччотооҕу аатырар суруйааччылар көстөр дьүһүннэрин илэ көрөн, этэр тылларын истэн, дьоһуннаахтык дуоһуйбуттара, мэктиэтигэр күүстэригэр, өйдөрүгэр-санааларыгар күүс эбиллэргэ дылы буолбута.
Георгий Романович аан бастаан улуу Ойуунускайы көрбүтүн маннык ойуулаан суруйбута: «Миэхэ 1937 сыллаахха саха советскай литературатын төрүттээбит Платон Алексеевич Ойуунускайы көрбүтүм өлбөөдүйбэт өйдөбүнньүк буолан хаалбыта. Кини оччолорго Москваҕа филологическай наука кандидатын степенигэр диссертацияны көмүскээн учуонай аатын ылан, Саха сиринээҕи Тыл уонна культура институтун директорынан үлэлиирэ уонна ити бастакы конференцияҕа Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлинэн ананан кэлбитэ. Ити 1937 сылга Ойуунускай айар үлэтэ 20 сылын туолуута бэлиэтэммитэ.
Биһиги оччолорго учуутал техникумун үһүс курсугар үөрэнэ сылдьарбыт уонна ити датаны бэлиэтииргэ көхтөөхтүк бэлэмнэммиппит. Биһиги «Кыһыл сардаҥа» диэн сурунаалбытын ойуулаан-оһуордаан, кини үбүлүөйүгэр анаан таһаарбыппыт. Онтукабытын эппиэттиир редактор ааттаах буоламмын мин туттарбытым. Толлорум олус этэ. Ол сурунаалбыт, дьылҕа харыстааһынынан, ордон хаалбытын кэлин билбитим. Кини билигин П.А. Ойуунускай аатынан Литературнай музейга ууруллан турар».
Георгий Романович эдэр сылдьан хас даҕаны псевдонимынан элбэх хоһооннору суруйбута. Ордук «Дьаркай» диэн аатынан: Дь — Дьөгүөр, Aр — Арамаанабыс, Кай — Кардашевскай. Манна таарыйа аҕыннахха, Георгий төрөппүт аҕата Саанньа Дьэндириинскэй диэн. Дьиҥинэн кыратыгар өлбүт аҕатын аатынан Жендринскэй Егор Александрович диэн буолуохтаах эбит. Ону баара, ииппит аҕата Арамаан Кардашевскайынан барбыт.
Г.Р. Кардашевскай, хоһооннору суруйарын таһынан, кэлин нууччалыыттан сахалыы тылбааһынан эмиэ дьарыктаммыта. Ол курдук И.С. Тургенев «Ася», «Сааскы угуттар», «Рудин» айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта биллэр. Кини кэлин проза жанрыгар эмиэ күүһүн холоммута.
Сахалар былыргы олохторун көрдөрөр «Боронуйга» сэһэнэ Октябрьскай революция 40 сылыгар анаммыт республикатааҕы литературнай күрэххэ бириэмийэлэммитэ. Кэлин ол сэһэн Саха государственнай университетыгар үөрэппит устудьуона, биллиилээх прозаик П.Д. Аввакумов редакциятынан туспа кинигэ буолан күн сирин көрбүтэ.
Георгий Кардашевскай учуутал техникумун бүтэрээт, сүүрбэччэ саастааҕар тус хоту өрүһүнэн айаннаан Усуйаана Хаһааччыйатыгар тиийэн оскуолаҕа учууталлаабыта. Онтон директорынан талыллан үлэлээбитэ. Кини манна Арҕаа Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгиттэн төрүттээх, Хаһааччыйаҕа өр сылларга олохтоох саха атыыһыта С.Г. Павлов, кини кэргэнэ – бөдөҥ уҥуохтаах, толуу көрүҥнээх нуучча дьахтара К.A. Зыбина кыыстарын – балыыһаҕа үлэлиир эдэркээн Калистаны кэргэн ылбыта. Калиста Семеновна 1917 сыллаахха Хаһааччыйаҕа төрөөбүтэ, балыыһаҕа биэлсэринэн үлэлиирэ. Кинилэр бастакы оҕолоро Люба онно төрөөбүтэ уонна кыратыгар ыалдьан өлбүтэ.
Г.Р. Кардашевскай Усуйаанаҕа 5 сыл устата үрдүк таһымнаахтык үлэлээн ааспыта. Георгий Романович туһунан үөрэппит оҕото, оччолорго 80-ун ааспыт, Дьокуускай Хатаһыгар олорор, оскуола директора, РФ үөрэҕириитин туйгуна, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, учууталбыт Софрон Иванович Горохов маннык ахтар:
«Георгий Романович биһиэхэ алтыс-сэттис кылаастарга, төһө даҕаны саха тылын учуутала буоллар, историяны үөрэппитэ. Сүрдээх киэҥ билиилээх, элбэх кэпсээннээх киһи этэ. Саха литературатын дириҥник билэрэ. Литературнай куруһуогу тэрийэн оҕолору хоһоон, кэпсээн суруйуу ньыматыгар үөрэтэрэ. Барыга бары кыттар актыыбынай киһи этэ. Истиэнэ хаһыатын таһаарара, быһа тардыллар илиистээх халандаары оҥорбута. Үөрэтэрин быыһыгар оччолорго ыччаты кытта бииргэ тэҥҥэ спектакль туруорууга эмиэ кыттара.
Биирдэ биһиги учууталбыт дьиэтигэр хаһыа да буоламмыт сылдьан турабыт. Дьиэлээх хаһаайка Калиста Семеновна остуол тэрийэн ас тардыбыта. Учууталбыт биһиэхэ элбэҕи кэпсээбитэ. Альбомтан ылан хаартыскалары көрдөрбүтэ. Онно Саха сиригэр үлэлээбит аҕабыыттар хаартыскалара кытта баара.
«Иван Арбита диэн биллиилээх поэт «Долгуннар» диэн поэматын билэҕит дуо?»- диэн ыйыппыта уонна айымньыны өйтөн ааҕан биэрбитэ. Итинник улахан талааннаах суруйааччыны, Советскай сойууһу холуннарар диэн сымыйанан буруйдаан, хаайыыга укпуттара», – диэбитэ. Биһиги учууталбыт хоһоону наһаа үчүгэйдик ааҕарын уонна өйдүүрүн сөхпүппүт.»
Кардашевскайдар 1940 сыл сайыныгар Дьокуускайга төннүбүттэрэ.
«Сэрии иннинээҕи сайын быһыылааҕа. Синньигэс Хаһааччыйа үрэҕэр ууга түһэр самолет кэлэн түспүтэ. Кинилэр онно киирэннэр Дьокуускайдаабыттара. Бөһүөлэк олохтоохторо кинилэри атаара элбэх киһи киирэннэр быраһаайдаспыттара. Георгий Романович бастаан кэлэригэр сүүрбэччэ эрэ саастаах, өрүкүйбүт хоп-хойуу баттахтаах эдэркээн киһи этэ. Сахалыы наһаа үчүгэйдик кэпсиир, олус сайаҕас, дэгиттэр талааннаах, киэҥ билиилээх, үрдүк культуралаах киһи этэ», – диэн кэпсээбитэ киниэхэ үөрэммит тыыл, үлэ бэтэрээнэ, Дьокуускай куоракка уһуннук олорбут И.Н. Горохова.
Аны эмиэ оччолорго Казачье оскуолатыгар үөрэммит, тыыл, үлэ, коммунист баартыйа бэтэрээнэ, Усуйаана бөһүөлэгин олохтооҕо П.Г. Горохов ахтыытын истиэҕиҥ.
«Кардашевскай аан бастаан Казачьеҕа кэлэригэр эдэркээн учуутал кэлэн үлэлээбитэ. Балыыһаҕа үлэлиир Калистаны, Сэмэн Павлов атыыһыт кыыһын кэргэн ылбыта. Киэҥ билиилээх, сахалыы нaһaa үчүгэйдик кэпсиир, бэйэтэ суруйар киһи этэ. Кини биһиэхэ литературнай куруһуогу аһан үөрэппитэ. Ол куруһуокка мин, төрдүс кылаас оҕото, уоннааҕылар улахан оҕолор сылдьыбыппыт.
Кини бастаан литература, саха суруйааччыларын тустарынан элбэҕи кэпсээбитэ. Онтон тэтэрээти, харандааһы туттаран баран, хоһоону, кэпсээни суруйуҥ диэбитэ».
Г.Р. Кардашевскай Дьокуускайга кэлэн пединституту ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Өр сылларга ийэтин сиригэр – Ороһу сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, Сунтаар улууһугар 5-с, 6-с, 7-с кылаастарга нуучча тылын үөрэппитэ.
1959 сыллаахха Саха государственнай университетын ректора А.Е. Мординов ыҥырыытынан Георгий Романович саха литературатын старшай преподавателинэн үлэлии Дьокуускайга кэлбитэ. Кини студеннары үөрэтэрин таһынан науканан эмиэ дьарыктаммыта, аспирантураҕа үөрэммитэ. Үөрэтэр устудьуоннарыгар саха тылыгар уонна фольклорга дириҥ, чиҥ билиини биэрбитэ. Кэлин кафедра сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээбитэ. Кини манна үлэлии сылдьан «Досоветская драматургия А.И. Софронова» диэн темаҕа диссертацияны көмүскээн филологическай наука кандидатын учуонай степени ылбыта.
Георгий Романович сымыйанан балыллан сэмэҕэ, буруйга түбэспитэ баар суол. Кэргэнин быраата дуу, убайа дуу «сэриигэ сылдьан билиэн түбэспит киһини көмүскэһэҕин» диэн кинини партияттан уһула сылдьыбыттара.
Георгий Романович саха биллиилээх общественнай деятелэ, сырдатааччыта, суруйааччыта, оччолорго 140 сааһын дьоно-сэргэтэ кэриэстиир В.В. Никифоров – Күлүмнүүр сырдык аатын көмүскээн, оччотооҕу ССРС Генеральнай прокуроругар тиийэ туруорсан кини үтүө аатын дьонугар-сэргэтигэр төннөрбүт сүдү үтүөлээх.
Г.Р. Кардашевскай пенсияҕа тахсан баран, 1971 сыл күһүнүгэр университеттан уурайбыта уонна РСФСР Үөрэҕин министерствотын национальнай оскуолаларын научнай-чинчийэр институтун Саха сиринээҕи филиалыгар бастаан младшай, онтон старшай научнай сотруднигынан тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Үөрэх үгүс программаларын, элбэх ахсааннаах учебниктарын оҥорсубута.
Калиста Семеновна олоҕун наар доруобуйа харыстабылыгар анаабыта. Бастаан медпууҥҥа биэлсэринэн, онтон сэбиэдиссэйинэн ананан уһуннук таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Ороһу уонна Харбалаах колхозтарын: «Кустугу», «Саҥа олоҕу», «Кыһыл өтүйэни» уонна «Хрущеву» хабан үлэлиирэ. Дьоҥҥо-сэргэҕэ эйэҕэс сыһыаннаах, түргэн туттуулаах, сымнаҕас илиилээх, киэҥ билиилээх, кыһамньылаах үлэһит этэ.
«Кини кэлээтин кытта сотору буолаат трахома, ис үөһэ, тирии бааһырыыта үгэннээн турбута биирдэ хаптас гыммыта», – диэн оччотооҕу олохтоохтор истиҥник махтаналлара.
Кини Дьокуускайга олорон «Суһал көмө» станциятыгар өр үлэлээбитэ. Аҕата Хаҥалас улууһун 2-с Дьөппөн киһитэ С.Г. Павлов кулаактааһыҥҥа буруйданан 1930-ус сылларга репрессиялана сылдьыбыта.
Кэлин хаайыыттан тахсан баран, Дьокуускайга оспуоччугунан (извозчик) үлэлээбитэ. Өйдөөх, үлэни таптыыр киһи хаһан баҕарар өлөн-охтон биэрбэт. Сэмэн Павлов күннэри-түүннэри үлэлээн, харчы өлөрөн сүөһүлэммитэ. Дьокуускай куоракка хас даҕаны дьиэни атыыласпыта. Бэйэтэ сэрии эргин сылларга өлбүт.
Георгий Романович уонна Калиста Семеновна эн-мин дэсиһэн, кырдьыахтарыгар диэри, иллээхтик, биэс кыыс оҕону төрөтөн уһуннук, дьоллоохтук олорбуттара.
Кыргыттар бары үрдүк үөрэхтээх специалистар, дьиэлээх-уоттаах, дьоллоох ыал күн күбэй ийэлэрэ. Кинилэртэн Галина, Евфросинья, Елена – учууталлар, Валентина – журналист, Альбина – тутуу инженера идэлээхтэр.
Мин Альбиналыын телефонунан эрэ кэпсэппитим. Оттон Евфросиньяны кытта көрсүһэммит истиҥник сэһэргэһэн, билсиһэн турабыт. Кини киһиэхэ олус истиҥ сыһыаннаах, кэпсэтинньэҥ этэ. Аҕалаах ийэтин туһунан элбэҕи кэпсээбитэ.
Төрөппүттэрэ Усуйаанаттан Дьокуускайга кэлбит сылларыгар, 1941 сыллаахха, кыһыҥҥы таҥаһынан түспүт хаартыскаларын, аҕатын «Күлүмүрдэс күнүскүбэр» диэн кинигэтин бэлэхтээбитэ.
Журналист идэлээх кыыстара Валентина «мин оройуон хаһыатыгар үлэлии сылдьан Усть-Яна бөһүөлэгэр тиийбиппэр аҕам үөрэппит, кинини билэр сааһырбыт дьон олус истиҥник көрсүбүттэрэ», – диэн кэпсиир эбит.
Саха литературатын, фольклорун талааннаах пропагандиһа, чинчийээччитэ, биллиилээх педагог, литературнай критик, тылбаасчыт, учуонай уонна суруйааччы быйыл 110 сааһын туолла.
Кини 1995 сыллаахха от ыйын 25 күнүгэр 79 сааһыгар сылдьан, Дьокуускай куоракка ыарахан ыарыыттан олохтон хомолтолоохтук туораабыта.
Усуйаана оройуонугар умнуллубат чаҕылхай олоҕу олорон ааспыт Георгий Кардашевскай Усуйаана туһунан суруйбут хас даҕаны хоһоонноох. Олортон мин бу суруйуубун «Хаһааччыйаҕа» диэн хоһоонунан түмүктүүбүн:
«Эн чыырдаах, кырсалаах далбаргар
Эдэр саас үс сылын аһардым,
Күнэ суох бусхааттаах кыһыҥҥар
Күөгэйэр күннэрбин аһардым.
Эйиэхэ үлэлээн, олорон,
Элбэххэ, кэрэҕэ үөрэнним.
Эрчимнээх саастарым кэмигэр
Эрэйи, үөрүүнү билистим.
Эйиэхэ ыраахтан кэлэммин
Эриэккэс үөрэҕи дьаныйдым,
Эдэркээн ыччакка тускулаан
Элбэҕи үлэлээн хааллардым.
Николай Күндүлүн, кыраайы үөрэтээччи.