Түҥ былыр биһиги сирбитигэр Усуйаанаҕа хоролор диэм омуктар олоро сылдьыбыттар. Ол олороннор халлааҥҥа көппүттэрэ, сиргэ тимирбиттэрэ биллибэккэ биирдэ суох буолан хаалбыттар. Онтон кэлин манна эт — балык аһылыктаах, ыт уонна таба көлөлөөх, сайыныгар сарыы, кыһыныгар тирии таҥастаах бэйэбит төрүттэрбит — дьүкээгирдэр ууһаан, тэнийэн барбыттар.
17-с үйэҕэ Россия арҕааҥы өттүгэр сыанаҕа турар саарбалара баранан Ыраахтааҕылаах Россия киин сирдэриттэи холдьоҕуллубут уонна күрээбит нуучча дьоно кэлитэлээн Сахабыт сирин хотугулуу — илин өттүнэн, Муустаах байҕалга тиийэ кэлэннэр олохсуйан барбыттара. Ол саҕана Усуйаана сиригэр баара-суоҕа тыһыынчаҕа тиийбэт нэһилиэнньэлээҕэ. Хас биирдии аҕа ууһа бэйэтэ туспа баһылыктаах, хоһуун (буойун) дьоннордоох эбиттэр.
Бу үүт-тураан олордохторуна ити этэн аһарбыт нууччаларбыт дьонноро — хаһаахтар кэлэннэр бу дьону барыларын, аҕа ууһун баһылыктарын, хоһууттарын тутан ылан оччолорго бэлиэлэрэ буолар өрүүлээх уһун баттахтарын күүстэринэн быһыталаан, бэйэлэрин төбөлөрүнэн ойбон муустаах уутугар умсан, сомсон, сүрэхтээн, сурукка-бичиккэ киллэрэн, аат-суол биэрэн, «Күн ыраахтааҕы» дьонунан ааҕан, православнай итэҕэлгэ киллэрэн, өлбүгэ — түһээн төлүүр эбээһинэстээн бараллар.
Дьаһааҕы хомуйар сирдэринэн, Хаһааччыйа уонна Усуйаана ыккардыгар Дьааҥы xaҥac эҥэринээҕи үрдүк тоҕой эбит. Ол сир аны даҕаны «Ыраахтааҕы тумуһаҕа» диэн аата умнулла илик.
Олохтоох дьон олохтоох сирдэрин ханнык эрэ «Күн ыраахтааҕыттан» кэлбит ааттаахтар тэпсибиттэрин, түһээн түһэрэн барбыттарын, дьону тымныы ууга сомсоллорун улаҕалаахтык өйдөөбөтөхтөр, атаҕастабыл, күүһүлээһин, үүрүү-түүрэйии курдук өйдөөбүттэр быһыылаах. Сүрэхтээһин хаһыс сылыгар эбитэ буолла, нуучча ыраахтааҕытын хаһаахтара дьону православнай итэҕэлгэ киллэрэр кэмнэригэр дьүүлэ суох элбэх туундара төрүт олохтоохторо хоту диэки күрээн бараннар сураҕа суох мэлийбиттэрин кэпсиир бэрт хомолтолоох биир түгэн үһүйээн буолан олохтоохторго хаалбыт.
Усуйаана туундаратын олохтоохторо, элбэх аҕа ууһун дьонноро мунньустан, тэринэн табаларын көрүнэн, тирии дьиэлэрин, өйүө астарын, оҕолоох кэргэттэрин илдьэ, ордук табаларын быалаан-туһахтаан үүрэн, ииппит-аһаппыт ийэ сирдэрин, төрөөбүт-ууһаабыт төрүт туундараларын, астаах-үөллээх айылҕаларын быраҕаннар, тус хоту, Муустаах байҕал туһаайыытынан ыраах айаҥҥа туруммуттар. Билиҥҥи биһиги тылбытынан, бу уһун обуос, элбэх сэтиилээх көлүүрдээх табалар сыарҕалара үс түүннээх күн устата айаннаабытын кэнниттэн биирдэ, кэнники сыарҕалара хамсаабыта үһү. Оччо элбэх үтүмэн үгүс киһи xaнна тиийэн олохсуйбуттарын даҕаны туһунан атын үһүйээн тугу даҕаны эппэт.
Арай кинилэр барбыт туһаайыыларынан, ону даҕаны таба тайаммыт буоллахтарына, Сибэтиэй тумсун туһаайыытынан ыраах, тус хоту, Тоҥмот муора арыылаыгар тахсыахтарын сөп этэ. Ити арыыларга 18 үйэттэн саҕалаан, дьон элбэхтэ сылдьыбыт, сыбыытаспыт аххан сирдэрэ даҕаны, оччо элбэх таба, дьон-сэргэ тиийэннэр дьиэ-уот туттаннар олорбут сэдиптэрэ соччо биллибэт.
Онно сылдьыбыт былыргы булчуттар чуолкайа суох этиилэринэн, дэҥ кэриэтэ, биир эмэ эмэҕирбит таба чэҥкээйитин, сыарҕа элээмэтин, дьиэлэр сэмнэхтэрин булаллара эбитэ үһү. Бука oл хас эмэ үйэ анараа өттүгэр күрээн тиийбит бэйэбит төрүттэрбит олорон ааспыт туоһулара буолуон сөп диэн сабаҕалааһын эрэ баар.
Манна даҕатан, эмиэ ити саҕана, нуучча хаһаахтара олохтоохтору сүрэхтээһиннэрин туһунан кэпсиир биир үһүйээн эмиэ хаалбыт. Оччолорго дьүкээгирдэр халыҥ норуот кыыл табаны батыһан сайын туундараҕа муора кытыыларынан, Кыһыл Хоромойу, Сыалааҕы, Чондоону, Ыҥаанньаны батан, Куйга, Кулаар, Дьааҥы үрэхтэрин таастарынан төттөрү-таары көһө сылдьаллара. Кинилэр ол саҕаттан ылата, хотугу сахалары кытары, ордук Ноҕооттopy кытары өстөһөр, өлөрсөр эбиттэр. Дьүкээгирдэр Ноҕоотторго кэллэхтэринэ дэҥ кэриэтэ эрэ, бэркэ би- лэр ыалларыгар сылдьан ааһаллара.
Ол саҕана Улахан Сискэ Айба тойон уола Дэлгэр уус Күтүр диэн эмээхсининээн олорбут. Бу уус Күндүлүн тааһын аттынан олохтоох эбит. Кини дьүкээгирдэр үлэхтэринэн кыылы бултуур үҥүүнү, батыйаны, быһы, быыра тимирин оҥорон тоһуйар эбит. Ол манньатын киниэхэ дьүкээгирдэр түүлээҕи, балыгы аҕалаллар эбит.
Биирдэ кулун тутар эргэтин диэки, дьүкээгирдэр хоһууттара Дэлгэр оҕонньорго кэлэр кэмнэрэ чугаһаабыт. Ити бириэмэҕэ ыраах Дьокуускай диэкиттэн, Верхоянскайынан эргийэн кэлбит нууччалартан икки киһи Дэлгэргэ кэлэллэр. Кинилэр дьиэлээх оҕонньортон ону-маны ыйыталаһаллар. Сүрдээх мааны, элэккэй, ис киирбэх дьон эбит. Хаһаахтартан оҕонньор ыйыппыт:
— Эһиги ханна баран иһэр, хайа ааттаах-суоллаах дьоҥҥутуй?
— Биһиги бу дьүкээгирдэр диэн кыыл курдук сылдьар дьону тутан, олох быһыытыгар-майгытыгар киллэрэргэ сорунар соруктаах кэлэ сылдьабыт, — диэбиттэр хаһаахтар.
— Оо, ол дьоҥҥутун тутаҕыт эрэ, туппаккыт эрэ, туох даҕаны олус хоһуун дьон, биһиги икки уоллаахпытын өлөрөн тураллар. Эһиги кинилэри хайдах тутуохпут дии саныыгыт? — диир оҕонньор.
— Биһиги манна дьиэ иһигэр саһан хаалыахпыт. Эһиги кинилэри урут көрсөргүт курдук көрсөөрүҥ, ол кэмҥэ биһиги үрдүлэригэр түһүөхпүт, — диэн буолбуттар нууччалар.
Оҕонньор онуоха барытыгар сөбүлэһэр. Хаһаахтартан биирдэстэрэ мас кыстыырга, доҕоро билирик орон анныгар саһаллар. Дэлгэр уус уҥа диэки oһox чанчыгар уһана олорбут. Күтүр эмээхсин үс хат түҥэ уллуҥнаах этэрбэһин кэтэн баран, xaҥac орон чанчыгар баттаҕын тараана олорбут. Ити бириэмэҕэ таһырдьа дьон ньамалаһар саҥата иһиллэр. Ону истэн оҕонньор:
— Дьэ кэллилэр, саһыаххытынан саһыҥ, — диэн хаһаахтары сэрэтэр. Арай аан аһыллаатын кытта икки дьик-дьах гыммыт, сытыы-хотуу эр бэртэрэ көтөн түһэллэр. Оҕонньордоох эмээхсин киирбит хоноһолорун кытта дорооболоһоллор. Билирик орон иннинэн улахан остуолу туруоран, ас-үөл тардаллар. Ыалдьыттар билирик ороҥҥо олорон аһаан-сиэн бараллар. Онтон биирдэстэрэ ол-бу диэки көрө-көрө:
— Манна туох эрэ сыта баар, киһи кэлбит дуу, — диэн сэрэхэдийэр. Онуоха эмээхсин:
Ээ, мин баттахпын тараанан бараммын уокка бырахпытым, — диир. Оттон оҕонньор кинилэргэ оҥортообут үҥүүтүн, быһаҕын таһааран көрдөртүүр. Өлүү болдьохтоох ити кэмҥэ билирик анныгар сытар хаһаах ытырдан тоҕо барар. Онуоха хоһууттар соһуйан ойон тураллар. Биирдэрэ yҥа диэкинэн таһырдьа тахсаары ыстанан истэҕинэ, Дэлгэр оҕонньор өтүйэнэн тобугун харчытын хайа охсон сонно охторор. Оттон биир хоһуун оһох xaҥас чанчыгынан ыстаммытын Күтүр эмээхсин суһуохтаах баттаҕыттан хабан ылан, иттэннэри тардан түһэрэр даҕаны, сирэйиттэн сиргэ хам үктүүр. Ол икки ардыгар хаһаахтар ыстанан кэлэн кэлгийтэлээн кэбиһэллэр. Эмээхсин сирэйиттэн үктээбит хоһууна:
— Дьэ эбэм эмээхсин олус даҕаны сэттээхтик дьаабыланныҥ, — диир.
— Мин икки оҕобун Күндүлүн тааһын күлүгэр көмүс уҥуохтарын күдэҥҥэ көтүппүтүҥ буолбат дуо, ыт уола, — кыйаханар эмээхсин. Онуоха хоһуун:
— Мин билбэтэҕим, Ноҕооттор хоһууттара буолуоҕа диэммин, — дии-дии ытаан барар.
Нуучча хаһаахтара кинилэри Усть-Янаҕа илдьэн ампаарга хаайан кэбиһэллэр. Ол курдук олордохторуна саас буолан, дьүкээгирдэр таастан муораҕа киирэр кэмнэрэ буолар. Ол киирэн иһэннэр хаайылла сытар хоһуун дьоннорун быыһыырга соруммуттар. Онон сыалланан үс табалаах сыарҕаны Усть-Яна анныгар тохтотон кэбиһэллэр.
Ол кэмҥэ хаайыылаахтар көрдөһүүлэрин ылынан, сыыр үрдүгэр диэри босхо сылдьарга көҥүллэппиттэр. Онно сыыр анныгар кэтэһэн турааччыга, сыыр үрдүттэн биирдэ сыарҕаҕа ыстанаат куотан хаалбыттар. Ону хата ушааналар (урут итинник ааттыыллара — Н. К.) хоһууннара Сааппа баар буолан эккирэтэн ситэн ылан, тутан аҕалтаабыт. Онтон ылата дьүкээгирдэр киһи быһыытыгар-майгытыгар киирэн, суукка-сокуоҥҥа бас бэринэр буолбуттара диэн үһүйээн кэпсиир.
Николай КҮНДҮЛҮН,
кыраайы үөрэтээччи