Быйыл өрөгөйдөөх Улуу Кыайыы 80 сыллаах үбүлүөйүнэн сибээстээн, күөгэйэр күннэригэр тиийэн, туох баар дьоҕурдарын, өйдөрүн-санааларын, күүстэрин-уохтарын ууран туран үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээн-хамсаан ааспыт, олохторун үтүөкэннээх кэмнэрин Усуйаана оройуонун сайдыытыгар анаабыт дьонтон биирдэстэринэн Григорий Афанасьевич Аммосов туһунан кэпсиэм.
Г.А. Аммосов 1916 сыл олунньу 17 күнүгэр Сунтаар оройуонун 2-с Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бэйэтэ ахтарынан, төрөппүттэрэ бэйэлэрин 12 оҕолоругар эбии Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии саҕана, өссө түөрт тулаайах хаалбыт оҕону иитэн улаатыннарбыттара бэйэтин туһугар хорсун быһыыга тэҥнэһиэн сөп. Ийэтэ Пелагея Антоновна 80 сааһыгар сылдьан 1963 сыллаахха, аҕата Афанасий Григорьевич 1943 сылга 63 сааһыгар сылдьан эмискэ өлбүтэ.
Григорий 1931 сыллаахха ликбеһи бүтэрэн баран, 15 саастааҕар иккис кылааска быһа киирбитэ. Үөрэҕин быыһыгар “2-с пятилетка” холкуоска производствоҕа үлэлээбитэ. 1937 сыллаахха Тойбохой оскуолатын 7 кылааһын, 1940 сылга культурнай- сырдатар училище буолбут советскай-партийнай оскуоланы туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Ити сыл кини партия чилиэнинэн ылыллыбыта. 1940 сылга выпускной экзаменнар кэннилэриттэн үлэҕэ анааһын буолбута. Партийнай үөрэҕи саҥа бүтэрбит эдэр киһини хоту — Усуйаана оройуонугар үлэҕэ анаабыттара. Ол туһунан Григорий Афанасьевич кэлин бу курдук ахтан суруйбута:
“Миэхэ ыраах Усуйаана оройуона түбэспитэ. Уһуннук айаннаан оройуон киинигэр Казачьеҕа 1940 сыл сайыныгар тиийбитим. Оччолорго Усуйаанаҕа олох усулуобуйата ыарахан этэ – олорор дьиэ тиийбэтэ, төлөпүөн уонна араадьыйа суоҕа, электричество туһунан этэ да барыллыбат, көннөрү чүмэчинэн уонна кыраһыын лаампатынан туһаналлара. Олохтоох нэһилиэктэр икки ардыларыгар көлүүр таба уонна ыт көлө көмөтүнэн сылдьыһаллара. Дьокуускайтан, Верхоянскайтан почтаны табанан аҕалаллара. Ардыгар сайын гидросамолет көтөн кэлэрэ, Казачье анныгар өрүскэ кэлэн түһэрэ.
564 хаһаайыстыба 20 кыра холкуоска холбоһоллоро, балыгы астыыр биир собуот баара. Оройуон олохтоохторун сүрүн дьарыктарынан таба иитиитэ, күндү түүлээҕи, кырсаны бултааһын уонна балыктааһын этэ.
Олохтоох нэһилиэнньэ сахалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, юкагирдар бэйэлэрин абыычайдарын кытаанахтык тутуһан олороллоро. Көс олох ыарахаттарын тэҥҥэ үллэстэллэрэ, бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөллөрө, киһи сөҕүөн курдук сэмэй уонна чиэһинэй этилэр”.
Ийэ дойдубутугар гитлеровскай Германия кыыллыы саба түспүтүттэн эйэлээх олох аймаммыта. Ыарахан быһыы-майгы үөскээбитэ. Хаһааччыйаҕа тутатына митинг буолбута. Тыл этээччилэр элбэх этилэр. Ийэ дойдубут үрдүнэн ынырыктаах куттал суоһаабытыгар үгүстэр Аҕа дойду көмүскэлигэр саа-саадах тутан сэриилэһэргэ баҕа санааларын этиммиттэрэ. Ити кэнниттэн партия обкомуттан кэлбит телеграмманы аахпыттара.
Онно – наада буоллаҕына эһиги оройуоҥҥутуттан кыһын ыҥырыахпыт, оттон билиҥҥитэ тыылга син биир фроҥҥа курдук бэйэни харыстаммакка үлэлээҥ диэн этиллибитэ.
Оройуон олохтоохторо охсуулаах үлэ вахтатыгар туруммуттара. Фашистскай сэриилэр сэбиэскэй саллааттары, эйэлээх нэһилиэнньэни өлөрөллөрүн туһунан истэн баран усуйааналар итини олус ыарыылаахтык ылыммыттара уонна күүстэрин барытын өстөөҕү кыайар туһугар биэрбиттэрэ.
Сорох ыраах нэһилиэктэргэ уонна учаастактарга сэрии буолбутун туһунан өр билбэккэ олорбуттара. Ол иһин Сталин 1941 сыл от ыйын 3 күнүнээҕи араадьыйанан бэриллибит тыл этиитин сахалыы тылбаастаабыттара уонна райком быһаарыытынан нэһилиэктэргэ бэрэстэбиитэллэри ыыталаабыттара.
Григорий Афанасьевиһы саамай ыраах нэһилиэккэ, оройуон кииниттэн быһа холоон 450 км сиргэ баар Күүрэҕэ ыыппыттара. Дьэ манна кини аан бастаан улахан эрэйи көрсүбүтэ. Сороҕор сатыы, ардыгар тыынан айаннаан, онтон муора кытыытыгар баар таба ыстаадатыттан табаны уларсан, Чкалов аатынан холкуос киин уһаайбатыгар от ыйын бүтүүтүгэр эрэ тиийбитэ.
Кини соһуйуоҕун иһин, олохтоохтор сэрии буолбут сураҕын отой даҕаны истибэккэ олороллоро. Сыллааҕы дохуоттара баранан, каассаҕа харчыта суох хаалбыт этилэр. Нэһилиэнньэ хайы-үйэ кыһалҕаны билбит, аччыктааһын саҕаламмыт этэ. Холкуос бэрэссэдээтэлэ ыстаадалары бэрэбиэркэлии диэн ааттаан дьону сир-халлаан икки ардыгар хаалларан барбыт.
Г.А. Аммосов туох-ханнык иннинэ дьону аччыктааһынтан быыһыыр инниттэн кытаанах дьаһалы ылбыта. Сельсовет бэрэссэдээтэлэ Н.Д. Томскайга, медпуун сэбиэдиссэйэ Г.Т. Карадчиҥҥа (мед. наука доктора, профессор П.Г. Петрова аҕата) уонна фактория сэбиэдиссэйигэр нэһилиэнньэҕэ 10 тыһыынча солкуобай сууммалаах бородууктаны биэрэллэригэр официальнай көмөнү биэрбитэ. Карадчиҥҥа аччыктаабыт дьону кытаанах режиминэн аһаталларыгар соруйбута. Онтон кэлин сокуоннайа суох дьаһалы биэрбит диэн матыыптаан, Григорийы бэйэтин суукка биэрэ сыспыттара. Сэрии саҕана сокуон кытаанах буолан, итиниэхэ майгынныыр түбэлтэлэр тахсыталыыр этилэр.
Таарыччы аҕыннахха, эмиэ бу саҕана фелдьшер Карадчин аччыктаабыт ыарыһаҕар “истощение” диэн дьааҕынас туруоран, эмиэ сэмэҕэ тардыллан турар.
Григорий Афанасьевич Аммосов 1940-1946 сылларга Усуйаана оройуонугар партия райкомун пропагандиһынан, онтон пропаганда уонна агитация отделын сэбиэдиссэйин дуоһунаһыгар эҥкилэ суох, үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
Кини Аҕа дойду сэриитин ыар сылларыгар Усуйаана оройуонун социальнай-экономическай сайдыытыгар киллэрбит кылаатын иһин Усуйаана оройуонун Бочуоттаах гражданина үрдүк аата сиэрдээхтик иҥэриллибитэ.
1946 сыллаахха Г.А. Аммосовы үүнэн иһэр партийнай үлэһит быһыытынан сыаналаан, ССКП обкуомун аппараатыгар үлэҕэ ыҥырбыттара. Онно кини тэрийэр инструктор отделларыгар инструкторынан, партийнай хамыыһыйа чилиэнинэн үлэлээбитэ. Кини үлэни уонна үөрэҕи тэҥҥэ дьүөрэлээн, олоҕун үгүс сылларын үөрэххэ, билиигэ-көрүүгэ анаабыта. Бастатан туран Дьокуускайдааҕы учительскай, онтон педагогическай институттары бүтэрбитэ. Надежда Крупская аатынан Ленинградтааҕы Коммунистическай институкка үөрэнэн иһэн, төннөргө күһэллибитэ. Кэлин ССКП иһинэн партийнай оскуоланы 1960 сыллаахха ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ.
Г.А. Аммосов 1955 сыл алтынньытыттан 1958 сыл балаҕан ыйыгар диэри партия Саккырыырдааҕы (билигин Эбээн-Бытантай улууһа) райкомун бастакы сэкирэтээринэн үлэлээн кэккэ ситиһиилэммитэ. Ол туһунан СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, биллэр партийнай үлэһит, суруйааччы Яков Семенов “Забота-Арчы” хаһыат 15.02.1996 с. нүөмэригэр Григорий Афанасьевич 80 сааһын туоларынан сибээстээн “Москваны сэҥээрдибит кырдьаҕас” диэн төбөлөөх ыстатыйатыгар сиһили суруйан турар.
Григорий Афанасьевич ССКП Саха уобаластааҕы комитета 1919-1980 сылларга”, “Саха сиригэр советскай былаас иһин” (3-с, 4-с таһаарыылар) хомуурунньуктар автордарыттан биирдэстэрэ этэ.
Г.А. Аммосов 1983 с. республикатааҕы суолталаах пенсияҕа тахсыбыта. Кэлин кырдьан баран, эдэр эрдэҕинэ үлэлээбит сиригэр Усуйаанаҕа хаста даҕаны сылдьан турар. Кини элбэх ахсааннаах мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Лаппа кырдьан баран, Дьокуускайга олорон, 90 сааһын эргин ыарахан ыарыыттан олохтон туораабыта.
Николай КҮНДҮЛҮН, кыраайы үөрэтээччи