Урукку өттүгэр өр кэмҥэ суруга-бичигэ суох олорбут Уһук Хотугу сир олохтоохторугар историческай ис хоһоонноох үһүйээннэрэ уонна номохторо кинилэр ааспыт күннэрин-дьылларын билинэллэригэр, былыргы олохторун-дьаһахтарын өйдөрүгэр-санааларыгар бигэтик тута сылдьалларыгар тирээн турар суолталаах этилэр. Ол иһин биһиги төрүттэрбит былыргы историялара Усуйаана сиригэр-уотугар киэҥник тарҕаммыт, дьон-сэргэ өйүгэр-санаатыгар диринник иҥэн хаалбыт, төрүт олохтоохтор тылынан уус-уран айымньыларын быһыытынан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн биһиги кэммитигэр хайдах баарынан тиийэн кэлбит, уостан түспэт үһүйээннэригэр олоҕурара оруннаах курдук. Онон буоллаҕа, ити кэми инэн-тоҥон сиһилии үөрэппит академик А.П. Окладников: «…предания являются своего рода летописями», — диэн суруйбута толору сөп түбэһэрин тоһоҕолоон бэлиэтиэхпин баҕарабын.
Биһиги кырдьаҕас эһэлэрбит уонна эбэлэрбит түҥ былыргы кэмҥэ билиҥҥи Усуйаана туундаратын сиригэр-уотугар халлаан сулуһун курдук элбэх уоттаах-күөстээх дьүкээгирдэр түөлбэлээн олорор сирдэрин үрдүнэн көтөн ааһар үрүҥ хопто өндөл күөх халлааҥҥа өрө хоройон унаарыйан тахсар буруоларыгар ыһаарыллан харааран хааларын туһунан кэпсээннэрин үгүстүк истэр этибит.
Кинилэр этэллэринэн, оннук элбэх дьонноох-сэргэлээх омуктар туундара киэҥ нэлэмэн иэнигэр тарҕанан олорон халыҥ үөрдээх кыыл таба мэйиилэтэ Хотугу Муустаах байҕал сөрүүн салгыннаах, өлгөм аһылыктаах кытылыгар төрүү-ууһуу киирэрин-тахсарын батыһан, бултаан-алтаан куруутун көһө сылдьаллара үһү.
Ити үһүйээн төһө чахчыта эбэтэр үлүннэриилээҕэ биллибэт эрээри, өссө XX үйэ ортотун диэки академик А.П. Окладников Уһук Хотугу сир түҥ былыргы бастакы булчуттарын сүрүн дьарыктара, олохторун-дьаһахтарын сиэрэ-майгыта дьүкээгирдэр киэннэригэр улаханнык майгынныырын бэлиэтээбитэ.
Учуонай бу сабаҕалааһынын Усуйаана сиригэр-уотугар былыргы дьон олорбут сирдэригэр кыыл табалар уҥуохтарын кырамталара, ол кэмнээҕи булчуттар туттубут сэптэрэ-сэбиргэллэрэ көстүбүтэ бигэргэтэр. Онтон биллиилээх айанньыт М. Геденштром суолугар көрсүбүт дьүкээгирдэр эмиэ сүнньүнэн кыыл таба этинэн аһылыктаналларын, ол иһин кинилэр кыыл табалар үрэҕи туоруур сирдэригэр олохсуйалларын, уопуттаах булчут чаас аҥаарын иһинэн сүүс, онтон да элбэх кыылы үҥүүнэн анньан өлөрөрүн суруйбута баар.
Ону таһынан били Сыалаах үрэҕин сүнньүгэр сытар күөл кытылыгар көстүбүт ыт оҕотун кырамтата түҥ былыргы кэм дьоно ыттаах сылдьыбыттарын туоһулуур. Онтон кэлиҥҥи историческай докумуоннар дьүкээгирдэр эмиэ ыты иитиинэн утумнаахтык дьарыктаналларын көрдөрөллөр. Ол курдук, Уһук Хотугу сиргэ бастаан кэлбит нуучча айанньыттара кинилэр кэмнээҕи дьүкээгирдэр түөлбэлээн олорор сирдэригэр элбэх ыттаахтарын, ону ааһан Индигири «Ыттаах өрүһүнэн» ааттаабыттарын туһунан бэлиэтээһиннэр бааллар. Дьүкээгирдэр атын полиазиаттартан уратыланар биир сүрүн бэлиэлэринэн тайаҕы уонна кыыл табаны бултуулларыгар ыты туһаналлара буолар. Кинилэр итэҕэллэригэр ыкка сүгүрүйүү ураты миэстэни ылар буолан, ыты ойууннарын кытары бииргэ көмөллөрө.
Ити чахчылар 30 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр Дьааҥы өрүс төрдүгэр олорбут бастакы дьон уонна кэлин Усуйаана сиригэр-уотугар олохсуйбут дьүкээгир омук сыдьааннара үгүс өттүнэн майгыннаһар өрүттэрдээх материальнай культуралаахтарын, кыыл табаны бултуур уонна ыты иитэр атылыы дьарыктаахтарын көрдөрөллөр. Онон биһиги билигин баар сорох биир дойдулаттарбыт былыргы удьуордарыгар урукку кэмҥэ манна олоро сылдьыбыт элбэх ахсааннаах дьүкээгир омугун нөҥүө бу сиргэ олохсуйбут бастакы дьон хаана, ханан эрэ эргийэн кэлэн тыгыалыы тэбэрин билиниэххэ сөп курдук.
Сахалар XVI үйэ иккис аҥаарыгар, нууччалар кэлэ иликтэринэ, Өлүөнэ өрүс умнаһын ортотун диэки хайдах олорбуттара син балай да үчүгэйдик биллэр. Оччолорго кинилэр Өлүөнэ, Алдан, Амма өрүстэр уонна Буотама үрэх түөрт муннуктуу төгүрүктээһиннэрин иһигэр тарҕанан олорбуттара. Итини таһынан сорохтор Бүлүү төрдүн, Сииттэ, Атамай диэки барбыттар. Итинник кыра сирдээх сахалары төгүрүччү табаны иитэр уонна булдунан дьарыктанар эбэҥкилэр, оттон хотугулуу-илин ыраах Муустаах байҕал кытылынан дьүкээгирдэр, чукчалар уонна эбээннэр олорбуттар.
Уһук Хотугу сиргэ олорор омуктартан саамай элбэх ахсааннаахтарынан уонна киэҥ сирдээхтэринэн-уоттаахтарынан дьүкээгирдэр буолаллар. Кинилэр таас, боруонса уонна эрдэтээҥҥи тимир үйэлэри этэҥҥэ туораан, былыргы үгэстэрин уонна абыычайдарын улаханнык уларыппакка билиҥҥи кэмҥэ тиийэн кэлбиттэр. Онон XVI үйэ 30-с сылларыгар Дьааҥы өрүс төрдүгэр кэлбит нуучча айанньыттара янгалар диэн аатынан биллэр дьүкээгир омук биис уустарын булбуттара.
Кинилэр биир сомоҕо омук буолбатах этилэр. Дьүкээгирдэр элбэх ахсааннаах ходыннар, омоктар, чуваннар, анауллар, шелагтар уонна да атын биис уустарыгар арахсаллара. Олортон янгалар Дьааҥы өрүс төрдүгэр, уонна шелагтар Сыалаах үрэх атылыы ааттаах хомотун кытылыгар тарҕанан олорбуттара.
Дьүкээгирдэр, арыый да бэтэрээҥҥи дьон буолан, нуучча бастакы айанньыттарын суруктарыгар-бичиктэригэр киирбиттэрэ уонна кинилэр түөлбэлээн олорбут сирдэрэ-уоттара схематическай картаҕа ыйыллыбыта. Онно көрдөрүллэринэн, XVII үйэҕэ кинилэр Дьааҥы, Хоромой, Индигир, Алаһыай, Халыма, Анаадыр уонна Пенжин өрүстэр сүнньүлэрин олохтоохторо буолбуттар.
Дьүкээгирдэр түөлбэлээн олорор сирдэрин-уоттарын арҕааҥҥы кыраныыссата Өлүөнэ өрүс төрдүгэр тиийэрэ, илиҥҥитэ чукчалары кытары быысаһара. Билиҥҥи Саха сирин хотугу өттүн бүтүннүүтүн сабардаан сытар итинник киэҥ нэлэмэн туундараҕа 1670 сыллааҕы дааннайынан 5 тыһыынча кэриҥэ киһи олороро. Ити ол кэмнээҕи кээмэйинэн балай да улахан сыыппара буолар.
Дьүкээгирдэр итинник күннээн-күөнэхтээн, кэҥээн-тэнийэн олордохторуна, XVII үйэ бүтүүтүгэр соһумар иэдээни аҕалбыт улахан сыстыганнаах хара буоспа ыарыыта турбута. Онно хаптаран элбэх аҕа уустара имири эстибиттэрэ. Ити түмүгэр кинилэр ахсааннара 1965 киһинэн аҕыйаабыта. Бу төрүт олохтоох омукка улахан охсуунан буолбута. Онуоха эбии күүс-кыах өттүнэн лаппа мөлтөөбүт-ахсаабыт олохтоох омуктар олорор сирдэригэр-уоттарыгар Саха сирин киин оройуоннарыттан үтүрүллэн кэлбит элбэх ахсааннаах сэрииһит тоҥус тыллаах биис уустара — туматтар, онтон салгыы тимир сэптээх-сэбиргэллээх сахалар өтөн киирбиттэрэ.
Кинилэр кэннилэриттэн уотунан уһуурар саалаах нуучча хаһаактара уонна сулууспалаах дьоно кэлбиттэрэ. Ол кэмтэн ыла үйэлээх-саастарын тухары кыргыһар-өлөрсөр диэни билбэтэх, аҥаардас бултаах-алтаах сирдэри кэрийэн, кыыл таба үөрүн батыһан сылдьыбыт, сэриилэһэр сэптэрэ, көмүскэнэр куйахтара суох дьүкээгирдэр эйэлээх, нус-хас олохторун отуора үрэллибитэ, түөлбэлээн олорор сирдэрин ыыра кыччаабыта.
Ону таһынан 1654 сыллаахха нуучча хаһаактара ол кэмҥэ дьаһааҕы төлүү олорор Уйаандьы дьүкээгирдэрин түөлбэтигэр соһуччу саба түспүттэрэ. Оннук түөкүннүү быһыыны-майгыны күүппэккэ сылдьар төрүт олохтоох омукка хааннаах кыргыһыыга хотторбуттара уонна олорор сирдэриттэн иккистээн эргиллибэттии тэскилээбиттэрэ. Итинник быһылааннар кэннилэриттэн 1897 сыллаахха ыытыллыбыт олохтоох нэһилиэнньэ биэрэпиһин түмүгүнэн дьүкээгирдэр ахсааннара баара-суоҕа 948 киһи буолбута бэлиэтэммитэ.
Онтон салгыы кинилэр улаханнык өрүттүбэтэхтэрэ. Усуйаана сиригэр-уотугар олорор дьүкээгирдэр сорох аҕа уустара Халымаҕа уонна Охотскай муора диэки көспүттэрэ, атыттар араас сыстыганнаах ыарыыларга сутуллан өлбүттэрэ, үһүстэр сахалары уонна эбээннэри кытары булкуһан төрөөбүт ийэ тылларын-өстөрүн сүтэрбиттэрэ.
Кинилэргэ ордук улахан иэдээни 1883 сыллаахха Зашиверскай куорат олохтоохторун имири эспит хара буоспа ыарыыта оҥорбута. Ол да иһин буоллаҕа, дьүкээгирдэр кэлиҥҥи олохторун-дьаһахтарын үөрэтиинэн утумнаахтык дьарыктаммыт этнограф учуонай В.И. Иохельсон ааспыт үйэ саҕаланыытыгар Халыма үөһээ тардыытыгар 200, онтон аллараа өттүгэр 300 ити омук бэрэстэбиитэлэ хаалбытын хомойон бэлиэтээбитэ.
Ол эрээри Уһук Хотугу сиргэ сэбиэскэй былааһы олохтооһун бастакы сылларыгар урукку өттүгэр киэҥ нэлэмэн туундара иэнигэр үрүө-тараа ыһыллыбыт аҕыйах ахсааннаах омуктары холбоһуктаах хаһаайыстыбаларга түмүү уонна нэһилиэнньэлээх пууннарга олохсутуу түмүгэр дьүкээгирдэр ахсааннара 1358 киһи буолбута биллибитэ. Хомойуох иһин, итинтэн салгыы кинилэр кыайан эбиллибэтэхтэрэ. 1989 сыллаахха ыытыллыбыт Бүтүн Союзтааҕы олохтоох нэһилиэнньэ биэрэпиһэ 697 дьүкээгир баарын сурукка киллэрбитэ.
Билигин кинилэр сүнньүнэн Халыма өрүс үөһээ уонна алын тардыытыгар, Дьааҥы уонна Индигир өрүстэр төрдүлэригэр түөлбэлээн олороллор. Аҕыйах ахсааннаах дьүкээгир Дьокуускай куоракка баар. Хомойуох иһин, төрөөбүт тылларын Халыма сүнньүгэр олорор дьүкээгирдэр, ону даҕаны кырдьаҕастар эрэ билэллэр, онтон атыттар нууччалыы эбэтэр сахалыы саҥараллар. Ол эрээри кэнники сылларга олох-дьаһах саҥалыы уларыйыытыгар сөп түбэһиннэрэн ити аҕыйах ахсааннаах омук өбүгэлэрин үгэс буолбут дьарыктарын тилиннэриигэ, тылларын-өстөрүн уонна культураларын чөлүгэр түһэриигэ туһааннаах үлэ ыытыллар буолла.
Ити түмүгэр республика сиригэр-уотугар дьүкээгирдэр аҕа ууһун общиналара — Аллараа Халымаҕа «Чайла», Үөһээ Халымаҕа «Тэки Одулок» уонна биһиги Усуйаанабытыгар «Янугайл» тэриллибиттэрэ. Олорго уопсайа 120-чэ киһи дьиэ табатын иитиинэн, кыылы уонна күндү түүлээҕи бултааһынынан, балыктааһынынан дьарыктанар. Манна саамай интэриэһинэй түгэнинэн билиҥҥи кэм дьүкээгирдэрэ төрөөбүт тылларын-өстөрүн тилиннэриигэ, түҥ былыргы өбүгэлэрин үтүө-мааны үгэстэрин уонна абыычайдарын сайыннарыыга ураты болҕомтону уураллара буолар. Ити биһиги Усуйаанабытыгар эмиэ быһаччы сыһыаннааҕын тоһоҕолоон бэлиэтиэх тустаахпыт.
Дьоҥҥо-сэргэҕэ туһалаах общественнай үлэнэн ситиһиилээхтик дьарыктаммыт биллиилээх мелодист И.И. Томскай көҕүлээһининэн былыргы өбүгэлэрин удьуорун тилиннэриигэ ыытыллыбыт хамсааһын түмүгэр улууспут сиригэр-уотугар 50-чэ дьүкээгир омуга баар буолбута. Ити бастакы саҕалааһын эрэ. Аны сотору кэминэн кинилэр ахсааннара лаппа эбиллэн, түҥ былыргы өбүгэбит күүс-күдэх биэрэр илгэлээх сылаас хаана үгүс киһи этигэр-сиинигэр тарҕаныаҕа диэн эрэнэбит.
“Усуйаана былыргыта уонна билиҥҥитэ”
кинигэттэн (кыл. ред. Петр Томскай)