Биһиги Тумаппыт бэйэтэ туспа историялаах, киэн туттар ураты дьоннордоох нэһилиэгинэн биллэр. Манна былыр-былыргыттан сахалыы киэҥ толкуйдаах, олоххо туспа көрүүлээх уонна тардыһыылаах дьоннор үөскүү сылдьыбыттара. Быһыйдар, күүстээхтэр, буурҕаҕа муммат, хараҥаҕа хаайтарбат хорсун-хоодуот дьоннор тустарынан номохторго кэпсэнэллэр.
Өссө ааспыт үйэ саҕаланыытыгар Тумат дьоно улуус кулубатынан талыллан бүтүн улууһу салайан олорбуттара биллэр. Тумат нэһилиэгэ үлэһит туруу дьонноох, ырыаны-тойугу өрө туппут, сайдам сайаҕас ыччаттаах, улуус биир чөл туруктаах нэһилиэгинэн биллэр. Туматтар биир биллэр-көстөр, талааныгар сүгүрүйэр киэн туттар киһибитинэн Семен Николаевич Дьяконов буолар. Кини Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттартан бастакы идэтийбит опернай артыыс этэ.
Сэтинньи 19 күнүгэр “Түмсүү” култуура дьиэтигэр биһиги биир дойдулаахпыт, айылҕаттан бэриллибит талааннаах, хотугу норуоттар ырыаларын, музыкаларын уҕараабат көҕүлээччитэ, бастакы идэтийбит опера ырыаһыта, эбээн норуотун биир киэн туттар уола, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа Семен Николаевич Дьяконов төрөөбүтэ 85 сылын бэлиэтии, кини сырдык кэриэһигэр анаан, ахтан-санаан, кини ыллаабыт уонна ол кэмнээҕи ырыалары истэн-сэргээн ааһаары “Хотугу күөрэгэй” ахтыы дьоро киэһэтигэр кини талааныгар сүгүрүйээччилэр, биир дойдулаахтара муһуннубут.
***
Семен Дьяконов 1940 сыллаахха сэтинньи 19 күнүгэр элбэх оҕолоох Мария Семеновна уонна Николай Иванович Дьяконовтар дьиэ кэргэннэригэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Кыра Сиэнньэ оҕо сааһа сэрии ыарахан сылларыгар, сэрии кэннинээҕи кырыымчык олох кэмигэр таба манаан, балыкка уонна бултка дьонугар көмөлөһөн ааспыта. Оҕо сааһыгар бырааһынньыктарга, кэнсиэртэргэ сүрүн тутаах кыттааччы буолбута.
Кини аан бастаан Игнатий Слепцов “Күөрэгэй” диэн ырыатын долгутуулаахтык, ис киирбэхтик толорон көрөөччүлэр киэҥ биһирэбиллэрин ылбыта. Ол кэмтэн киниэхэ “Хотугу күөрэгэй” аат бигэтик иҥмитэ. Сэбиэскэй Армия кэккэтигэр сулууспалаан, Ийэ дойдутугар ытык иэһин төлөөн кэлэн баран Верхоянскай оройуонугар киномеханигынан үлэлээбитэ.
Олоҕун аргыһын Розалия Спиридоновнаны көрсөн ыал буолан, оҕо-уруу тэниппиттэрэ. Свердловскайдааҕы консерваторияҕа үөрэнэн 1973 с. туйгуннук бүтэрбитэ. Өрөспүүбүлүкэбит судаарстыбаннай музыкальнай тыйаатырыгар солиһынан үлэлээбитэ.
Ити үлэлээбит сылларыгар нуучча, саха, омук тылларынан 30 сольнай партиялары, элбэх испиктээкиллэргэ сүрүн оруоллары толорбута. Нарын куолаһын музыканы таптааччылар бары биһирээн, сэргээн истэллэрэ. Оччолорго Өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник биллибит, биһирэммит “Эҥсиэли” ансаамбыл солиһа буолан элбэх куонкурстарга кыттан лауреат үрдүк аатын ылбыттара. «Эхо тундры» айар киэһэтэ, Кыайыы 45 сылыгар аналлаах «Синий платочек» кэнсиэрэ көрөөччүлэр өйдөрүттэн сүппэттэр уонна умнуллубаттар.
Кини талааныгар сүгүрүйээччилэрэ: боростуой тыа үлэһиттэриттэн, табаһыттарыттан Саха сирин тыйаатырын көрөөччүлэригэр тиийэ буолаллара. Бэйэтин төрөөбүт Усуйаанатыгар кэнсиэртинэй бырагырааммалаах кэлэн барара. Артыыстары аҕалан дойдутун дьонун сэргэхситэрэ, күүтүүлээх ыалдьыт буолаллара. Семен Дьяконов ырыаһыт идэтин таларыгар төрөөбүт Туматын айылҕата, талааннаах, ырыаһыт дьоно-сэргэтэ улахан оруолу оонньообуттара.
Кини биир дойдулаахтарын норуокка киэҥник биллибит: Иван Томскай “Сомондоон”, Николай Томскай “Хонон ааһыый, хоноһо” ырыаларын эмиэ сэҥээрэн, киэн тутта ыллыыра. Иннокентий Никулин ”Ахтабын, ийэкээм, ахтабын”, М.Тимофеев “Ахтылҕан биэрэгэр” ырыалары, оттон “Ньургуһунна бэлэхтээ” ырыаны саҥалыы, бэйэтэ мелодиялаан ыллыыра.
Сэмэн кэргэнэ Розалиялын алта оҕо аҕата-ийэтэ буолан олус эйэлээхтик олорбуттара. Аҕа баһылык быһыытынан олус ыалдьытымсах, элэккэй майгылааҕа. Оҕолоро, сиэннэрэ кини аатын ааттатан үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Тапталлаах ийэлэрэ, эйэҕэс майгылаах эбээлэрэ Розалия бочуоттаах сынньалаҥҥа олорон оҕолоругар, сиэннэригэр күүс-көмө буолар. Дьяконовтар ыалдьыт-хоноһо махталларын ылбыт, элбэх Усуйаанаттан төрүттээх устудьуон оҕолору, төрөппүттэрин олордон, үөрэх-билии ылалларыгар төһүү күүс буолбут ытыктанар ыаллар буолаллар.
2001 сыллаахха Александр Самсонов көҕүлээһининэн кини ыллаабыт ырыаларын “Сэһэргээтэ туундарам” аудиодиискэтэ тахсыбыта.
Кини вокальнай, классическай искусство сайдыытыгар киллэрбит кылаатын билинэн, өрөспүүбүлүкэ президенэ В.А. Штыров 2006 с. ыам ыйыннааҕы 269№-дээх Ыйааҕынан Тумат нэһилиэгин култууратын дьиэтигэр С.Н. Дьяконов аата иҥэриллибитэ.
Урукку сылларга Тумакка айан ырааҕын аахсыбакка кинини кытта элбэх тыйаатыр артыыстара, ырыаһыттар, бэйиэттэр уонна суруйааччылар кэлэн кэнсиэртээн сэргэхситэн бараллара, истиҥ көрсүһүүлэр буолаллара. Биир дойдулаахтара киэн туттуу, махтал тылларын аныыллара. Билигин даҕаны уос номоҕо оҥостон кэпсииллэр, истиҥник махтаналлар, киэн тутталлар. Кэнники сылларга бэлиэ түгэннэргэ кини ыллаабыт ырыалара ылланаллар, ахтыы киэһэлэрэ ыытыллан улуус хаһыатыгар сырдатыллаллар.
***
“Хотугу күөрэгэй” ахтыы дьоро киэһэтин ыытааччы Елизавета Горохова Семен Дьяконов олоҕун, үлэтин билиһиннэрииттэн саҕалаата. Сыанаҕа видеопрезентация көрдөрүлүннэ. Кини аан маҥнай ыллаабыт “Күөрэгэй” уонна “Кэрэчээнэ” ырыаларын талааннаах ырыаһыт уолбут, элбэх бэстибээллэр лауреаттара Алексей Горохов, оттон «Сахам сирэ барахсан” уонна ”Сүрэҕим тэптэҕин” ырыаларын сыана бэтэрээнэ, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна Маркел Слепцов; “Сомондоону”- эр дьон квартета; “Тойбохойу” — “Чэлгийэ” дьахталлар ансаамбыллара; оттон ыалдьытымсах дойду туһунан хотугу дойду Өрөгөй ырыата буолбут өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр “Хонон ааһыый, хоноһо” ырыаны — 2021 сыллаахха Москва куоракка С. Н. Дьяконов туһунан Бүтүн Арассыыйатааҕы куонкуруска «История и культура моего народа” бырайыак суруйан аҕыйах ахсааннаах норуоттар түмсүүлэрин президеннэриттэн Лауреат дипломунан наҕараадаламмыт, култуура дьиэтин уус-уран салайааччыта Мичил Томскай; итиэннэ уопсай бары кини сөбүлээн ыллыыр “Ньургуһунна бэлэхтээ» — ырыалары ыллаан, ахтан-санаан аастыбыт. Быыһыгар кини туһунан суруйааччылар истиҥ ахтыылара ааҕылынна.
Биир дойдулаахпыт, киэн туттар киһибит туһунан ахтыылары оҥордулар: СӨ култууратын туйгуна, 2017 с. “Лучший работник культуры РФ” анал аат тустааҕа, култуура дьиэтин дириэктэрэ Андриян Горохов.
Кини: «С. Дьяконов сылын аайы төрөөбүт Туматыгар кэлэн кэнсиэр көрдөрөн, артыыстары аҕалан сэргэхситэн барааччы, кырдьаҕастарга олус болҕомтолоох этэ, куруук сылдьан- ыаллардаан ааһара, кини Дьокуускайга үлэлээбит тыйаатырын кытта сибээстээхпит», — диэн туран соһуччу Кэбээйиттэн кэлбит видеону көрдөрдө.
Манна Сэмэн тастыҥ балтыта Елизавета уонна Сахабыт сирин биир биллэр-көстөр артыыһа, биир дойдулаахпыт Анатолий Горохов «Хонон ааһыый, хоноһо” ырыаны ыллаан иһитиннэрдэ. Тумат дьонугар истиҥ эҕэрдэлэрин тиэртилэр, махталларын эттилэр, култуура үлэһиттэригэр өссө да айымньылаах үлэни баҕардылар.
Нэһилиэк бочуоттаах олохтооҕо, өр сылларга дьаһалтаҕа исписэлииһинэн үлэлээбит Ольга Протодьяконова: “Туматтар киэн туттар киһибит, талааннаах уолбут буолар. Мин аан бастаан Хаһааччыйаҕа артыыстар кэлбиттэрин, дьонум “Сеня да Сеня” дииллэрин истэн, кэнсиэркэ тиийэн “Күөрэгэйин” ыллаабытыгар оҕо бэйэм сөҕө-махтайа көрбүтүм.
Биирдэ Дьокуускай куоракка устудьуоннуу сылдьан кинилэр дьиэлэригэр тиийбитим, пианиноҕа нууччалыы арияны ыллаан репетициялыы олорор этэ. Кэргэнэ Розалиялыын наһаа эйэҕэс дьон этилэр, чээйдэтэн-маанылаан ыытааччылар, кэлин телевизорга кини айар кэнсиэрин көрбүппүт, ити этэллэрин курдук, куруук гостуруолга кэлэн барааччы, элбэх саха артыыстарын илэ көрбүт Туматтар буолабыт.
Мин администрацияҕа үлэлиир кэммэр кулууппутугар кини аатын иҥэрэргэ сурук, докумуон ыытан үлэлээбиппин, кини аатын үйэтитиигэ кылааппын киллэрбиппин күндүтүк саныыбын”, — диэн ахтар.
Үлэ бэтэрээнэ, өр сылларга учууталынан үлэлээбит Ульяна Попова: «Олус убаастыыр биир дойдулаахпыт, кининэн киэн туттабыт. Кыра сылдьан ыллыырын истибэт этим, ол бэйэтэ бу кыра хотугу нэһилиэктэн үөрэнэн, кэлин өрөспүүбүлүкэҕэ аатырбыт, бочуоттаах аакка тиксибит киһибит, куруук оҕолорго холобур буолар. Кистэнэ сылдьыбыт талаан диэн итини эттэхтэрэ, чахчы талааннаах, куолас мааныта киһи этэ. Култуурабыт дьиэтэ кини аатын чиэстээхтик сүгэ сылдьарыттан олохтоохтор олус үөрэбит, кини аатын ааттата туруҥ диэн алҕыыбыт. Үлэһиттэргэ инникитин да айымньылаах үлэни баҕарабыт”, — диэн ахтан-санаан ааста.
Олохтоох дьаһалта баһылыгын солбуйааччы, Арассыыйатааҕы муниципальнай академия член-корреспондена, “За развитие местного самоуправления в РФ” мэтээл туһааннааҕа Лариса Тоскина: «Тумат киэн туттуута, биллиилээх артыыс Сэмэн Дьяконов киһи быһыытынан олус элэккэй, төрөөбүт дойдутун патриота, олохтоох автордар ырыаларын пропагандиһа диэн олохтоохтор ахтабыт.
Оччолорго бу кыракый Туматтан Свердловскай куоракка тиийэн туйгуннук үөрэнэн идэтийбит опера артыыһынан өр кэмнэргэ Дьокуускайга тыйаатырга үлэлээбитэ да элбэҕи кэпсиир. Төрөппүттэрэ куруук дьону үөрэ-көтө көрсөр дьоннор этэ. Кини эдьиийэ Василиса миигин вышивкалыырга үөрэппит киһим буолар.
Тумаппыт кулууба кини аатын куруук ааттатар, урукку, билиҥҥи да кэмҥэ туматтар ханна да тиийдэллэр, куруук инники миэстэҕэ сылдьаллар. 2017 сыллаахха Тумат кулууба “Лучший Дом культуры” диэн буолбута. Инникитин култуура үлэһиттэригэр үрдүк ситиһиилэри, дабайыылары баҕарабын», — диэн ахтыытын түмүктээтэ.
Инники ааттаммыт уус-уран самодеятельность актыыбынай кыттыылааҕа Маркел Слепцов «Сэмэн саамай биллэр киһибит буолар. Көннөрү үлэһитинэн сылдьан соҕуруу куоракка үөрэнэн кимтэн, хантан да көмөтө суох, кэргэнин өйөбүлүнэн бэйэтин талаанын арыйан, кэлин Саха Өрөспүүбүлүкэтин артыыһа буолбута. Кини ырыаларын, “Эҥсиэли” ансаамбылы пластинкаҕа истэрбит, араадьыйаҕа үгүстүк ылланара. Дойдубут, култуурабыт сайдарыгар үлэлии-хамсыы сылдьар дьоммутугар өссө даҕаны ситиһиилэри баҕарабыт”, — диэн ахтан-санаан ааста.
Санатар буоллахха, 2020 с. Семен Николаевич Дьяконов төрөөбүтэ 80 сылыгар уонна сырдык кэриэһигэр анаан төрөөбүт нэһилиэгэр араас тэрээһиннэр ыытылллыбыттара. Ол курдук сэтинньи 16-18 күннэригэр олохтоох библиотека улуустааҕы викторина-күрэһи куйаар ситиминэн ыытан улууспут араас нэһилиэктэриттэн көхтөөхтүк кытттыбыттара.
Өссө икки сыллааҕыта, муус устар 1 күнүгэр Аан дойдутааҕы Тыйаатыр күнүн чэрчитинэн Семен Николаевич Дьяконовка аналлаах ахтыы, ырыа дьоро киэһэтэ кини аатын сүгэр култуура дьиэтигэр буолан ааспыта. Манна кыттыыны ылбыттара ыраахтан айаннаан кэлбит кини тастыҥ балтылара: Кэбээйиттэн Елизавета Ноговицина, Майаттан Анна Эверстова, Дьокуускайтан Ирина Дьяконова уонна олохтоохтор. Дьяконовтар удьуордара куйаар ситиминэн сүбэлэһэн баран убайдарыгар С.Н. Дьяконовка аналлаах хаартыскалаах истиэндэ уонна култуура киинин иннигэр ыйанар Өйдөбүнньүк Бэлиэ оҥорторон аҕалбыттара.
Ахтыы киэһэтин маҥнайгы чааһыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга Өйдөбүнньүк Бэлиэни арыйыы буолбута. Өйдөбүнньүк Бэлиэ С. Дьяконов мөссүөннээх уонна култуура дьиэтигэр кини аата иҥэриллибитин туһунан суруктаах. Онно эҕэрдэ тылы балтыта Е. Ноговицина эппитэ, С. Дьяконов аатын үйэтитиигэ үлэ ыытылларын бэлиэтээн үлэһиттэргэ, олохтоохторго махтаммыта. Иккис чааһа үҥкүүһүттэр бөлөхтөрүн толоруутугар “Чороонноох” үҥкүүнэн арылллыбыта. С. Дьяконов үлэтин уонна олоҕун туһунан кэпсээһин-сырдатыы буолбута. Киэн туттар биир дойдулаахпыт туһунан үлэһиттэр, олохтоохтор ахтан-санаан ааспыттара, ырыалар ылламмыттара, үҥкүүлэр туруоруллубуттара.
Быыһыгар төрөөбүтэ 70 сылыгар оҥоһуллубут видеослайд, 80 сылыгар оҥоһуллубут видеопрезентация көрдөрүллэн уонна кини үлэтин туһунан ыйытыыларга саалаҕа олорооччулар эппиэттэһэн ыалдьыттартан сэмэй бириис туппуттара. Ити курдук, туматтар талааннаах киэн туттар чаҕылхай уолбутун өрүү ахта-саныы сылдьабыт, талааныгар сүгүрүйэбит. Бука бары кэлэн кыттыыны ылбыт, көмөлөспүт дьоммутугар махтал тылларын этэн туран, ыраас халлааны, чэгиэн доруобуйаны, ырыа-тойук аргыстаах чөл олоҕу баҕарабыт.
Өссө даҕаны сонун тэрээһиннэр буолан, талааннаах ыччаттарбыт элбээн истиннэр. Утум салҕанар, удьуор тэнийэр. Инникитин да маннык тэрээһиннэр ыытылла, сырдатылла туруохтара.
Өйү өрөкүт,
Сүрэҕи умат,
Эйиигин, Сиэнньэ,
Иһиллиир Тумат.
(Семен Руфов хоһоонуттан)
Семен Николаевич Дьяконов, “Хотугу күөрэгэй” сырдык мөссүөнэ, кини ырыалара уонна хатыламмат ураты куолаһа биһиги өйбүтүгэр өрүү тыыннаахтар. Биһиги, биир дойдулаахтара, Семен Николаевич Дьяконовынан киэн туттабыт уонна сүҥкэн талааныгар сүгүрүйэбит. Кини үтүө аата үйэлэргэ ааттана туруоҕа, “Хотугу күөрэгэй” ырыалара ыллана, иһиллэ туруохтара диэн бигэ эрэллээхпит.
Елизавета Горохова, Тумат