Өссө Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ буолуон быдан иннинэ ыраахтааҕылаах Арассыыйа сиригэр-уотугар, ордук чуолаан Хотугу Муустаах байҕал кытылыгар уонна арыыларыгар ирбэт тоҥ буорга саһан сытар былыргы сүдү кыыллар – мааманнар, бизоннар, носорогтар уо.д.а. кырамталарын көрдүүр үлэ киэҥ далааһыннаахтык ыытыллыбыта. Ити саҕана олор уҥуохтара, ордук мааман аһыыта, бэрт сэдэхтик көстөр булумньу быһыытынан улаханнык сыаналанара уонна атыыга-эргиэҥҥэ хамаҕатык барара.
Бу үгүс өттүнэн элбэх ыарахаттары туорааһыны эрэйэр уустук үлэ XVI – XVIII-с үйэлэргэ киэҥ далааһыннаахтык ыытыллыбыт нуучча бастакы айанньыттара Усуйаана улууһун сирин-уотун баһылааһыннарын уонна чинчийиилэрин кытары быстыспат ыкса сибээстээх. Ол курдук, 1630 сыллаахтан саҕалаан 1900-с сыллар саҕаланыыларыгар диэри Дьааҥы өрүс сүнньүнэн нуучча 14 экспедицията сылдьыбыта. Кинилэргэ эрэллээх сирдьиттэринэн буолбут Усуйаана туундаратын хорсун-хоодуот олохтоохторо эмиэ түҥ былыргы кыыллар кырамталарын көрдөөһүҥҥэ көхтөөх кыттыыны ылбыттара уонна боччумнаах кылааттарын киллэрбиттэрэ.
1723 сыллаахха Усуйаана улууһун төрүт олохтооҕо С.Портнягин Саха сиринээҕи воевода кэнсэлээрийэтигэр Дьүкээгир туундаратыгар баар Сибэтиэй тумулга айанныыр суолга бадараанҥа тимирэн сытар мааман биир аһыылаах төбөтүн уонна ол аттыгар муннутун үрдүгэр уһулу ойон тахсыбыт муостаах, оҕуска майгынныыр кыыл (Сибиир носорога) төбөтүн булбутун биллэрбитэ.
1807 сыллаахха Усуйаана атыыһыта С.Горохов олорор сирин чугаһыгар мааман бүтүн сытар төбөтүгэр түбэспитэ. Ону кини айанньыт М.М.Геденштром сүбэтинэн Россия Наукаларын академиятыгар ыыппыта. Ити иһин кинини 1809 сыллаахха Россия правительствотa кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадалаабыта.
1892 сыл саҕаланыытыгар Усуйаанаттан 250 биэрэстэ ыраах сытар Саҥа Үрэх кытылыттан Дьааҥы баайа М.Санников мааман бүтүн уҥуоҕун булбута уонна Россия Наукаларын академиятыгар биллэрбитэ. Ону 1893 сыллаахха биллиилээх хотугу сири чинчийээччи Э.В.Толль буор анныттан хаһан таһаарбыта эрээри, көстүбүт мааман кырамтата наукаҕа улахан суолтата суоҕа биллибитэ.
Усуйаана улууһун бастакы Ноҕоот нэһилиэгин олохтооҕо Трофим Санников хас да сыл устата мааман аһыытын көрдөөһүнүнэн утумнаахтык дьарыктаммыта. Кини 1845 сыллаахха булбут уҥуохтарын мунньан Петербург зоологическай мусуойугар ыыппыта. Онтон 1896 сыл ахсынньытыгар ити мусуой дириэктэрэ Бихнер туруорсуутунан Т.Санниковка Россия Наукаларын академиятын бырабылыанньата Наукалар академияларыгар мааман уҥуохтарын уонна тириитин булан, харайан ыыппыт үлэтин иһин 50 солкуобай харчынан бириэмийэни биэрбитэ. Оччотооҕу кэмҥэ ити элбэх харчы этэ.
1907 сыл алтынньы 23 күнүгэр Усуйаана улууһун Лабыҥха аҕа ууһун олохтооҕо, Э.В.Толль эрэллээх сирдьитэ уонна доҕоро, 85 саастаах эбээн Василий Протодьяконов (Дьэргэли) Хаһааччыйаттан 300 биэрэстэлээх сиргэ мааман сибиэһэйдиҥи өлүгүн булбута. Россия Наукаларын академията булумньу көстүбүт сиригэр геолог К.А.Воллосович салайааччылаах экспедицияны ыытарга быһаарбыта. Саҥа Үрэххэ кэлбит экспедиция кыттыылаахтара хайыы-үйэ үгүс уҥуохтара суох буолбут обургу мааман кырамтатын хостообуттара. Онно быһаччы кыттыыны ылбыт Э.В.Толль сирдьитэ, сорсуннаах сонордьут, Дьүкээгир туундаратын төрүт олохтоох омуга, мин ийэм аҕатын аҕата Николай Алексеевич Гулимов (дьиҥнээх суруллара Колемов-Куртах – автор) К.А.Воллосовичка 1906 сыллаахха кини доҕоро Алексей Горохов Лээхэп улахан арыытыгар (Этэрикээн үрэҕин тардыытыгар) мааман үчүгэй туруктаах өлүгүн булбутун кэпсээбитэ. Воллосович экспедицията туундара төрүт олохтоохторун көмөлөрүнэн мааман өлүгэ сытар сиригэр тиийбиттэрэ. Манна икки ый устата тоҥ буору суоруу үлэтэ ыытыллыбыта. Онтон хас да ый буолан баран ити мааман буочукаларга тууһаммыт өлүгэ Петербургка тиийбитэ. Воллосович киниэхэ көмөлөспүт Усуйаана олохтоохторугар үлэлэрин иһин төлүүр харчыта суох буолан иэһин кыайан биэрбэккэ сылдьыбыта. Онтон ыксаан, Франция баай киһитэ граф Стенборк Фермортан көмөнү көрдүүргэ күһэллибитэ. Ол киһи экспедиция ороскуотун бүтүннүүтүн уйуммута. Ити түмүгэр мааман өлүгэ граф бас билиитигэр киирбитэ. Кини ону 1914 сыллаахха Парижка баар Франция Наукаларын академиятын естественнэй-историческай мусуойугар бэлэхтээбитэ.
Итинник түгэннэр көмөлөрүнэн Усуйаана туундаратын төрүт олохтоохторо булбут икки сэдэх экспонаттара – мааманнарын чуучулалара Санкт-Петербургка уонна Парижка олохсуйбуттара. Онон биһиги былыргы өбүгэлэрбит хотугу сир дьикти кыылларын көрдөөһүҥҥэ, хостооһуҥҥа уонна научнай чинчийиигэ туттарыыга тус бэйэлэрин сэмэй кылааттарын киллэрбиттэринэн киэн туттуох тустаахпыт.
Сорох дьон былыр үйэҕэ суох буолбут мааманы билиҥҥи киһи тоҕо үөрэтэрий уонна итинтэн туох туһаны ыларый диэн сиэрдээх ыйытыыны биэрэллэр. Дьиҥинэн, ирбэт тоҥ буорга тимирэн сытар мааманнары хостооһун, олор кырамталарын быыстапкаҕа уонна мусуойга туруорууга эбэтэр муостан кыһан оҥоруу ньыматын сайыннарыыга эрэ туһалаах буолбатах. Ити үлэ, бастатан туран, билиҥҥи кэм олоҕун-дьаһаҕын тирээн турар суолталаах үгүс научнай уонна практическай кыһалҕаларын быһаарыыга туһуланар. Ааспыт үйэлэр кыыллара үөскээһинин историятын уонна эволюционнай сайдыытын сокуоннарын сиһилии билии билиҥҥи киһиэхэ тыыннаах айылҕаны харыстааһын уонна оннунан хаалларыы үлэтин сөптөөх таһымҥа тэрийэн ыытарыгар көмөлөһөр. Биллэрин курдук, кэнники кэмҥэ хас сыл ахсын сир үрдүгэр баар көтөр-сүүрэр уонна көрүҥнэрэ букатыннаахтык симэлийэр эбэтэр эстэр-быстар турукка киирэллэрэ хомолтолоох чахчынан буолар.
Ону таһынан от-мас аһылыктаах былыргы үйэҕэ эстибит кыыллар кырамталарын уонна таастыйбыт ис уорганнарын үөрэтии геологическай наукаҕа улахан сыаналаах палеонтологическай матырыйаал быһыытынан туһаныллар. Олорго олоҕуран буор, хайа боруодатын геологическай сааһа быһаарыллар, геохронологическай схеманы уонна геологическай картаны оҥороллор. Мааманнары үөрэтии түмүгэр кинилэри бултаабыт, биир кэмҥэ олорбут биһиги түҥ былыргы өбүгэлэрбит – бастакы дьон олохторун-дьаһахтарын историятын билсэбит.
Ол эрээри сорох киһини бүгүн, научнай-техническэй прогресс муҥутуурдук сайдыбыт үйэтигэр, мааманнары уонна кинилэри кытары бииргэ өлөн-сүтэн суох буолбут аргыстарын тилиннэрэр уонна улам дьадайан иһэр көтөр-сүүрэр эйгэтин эбии байытар кыах баар буолуо дуо диэн боппуруос ордук күүскэ долгутар.
Ол курдук, Японияҕа «Мааманы тилиннэрэр общество» тэриллибитэ биллэр. Кини чилиэннэрэ учуонайдары кытары Саха сирин хотугу өттүгэр түҥ былыргы кыыллар ирбэт тоҥ буорга көмүллүбүт кырамталарын көрдүүр экспедициялар үлэлэригэр кыттыыны ылбыттара.
Ити түмүгэр 1999 сыллаахха Халыма өрүс төрдүгэр ирбэт тоҥ буорга сытар носорог түүлээх тириитин обургу лоскуйун булбуттара. Хомойуох иһин, тирии сымнаҕас килиэккэлэрэ клонированиены оҥорорго туһата суох буола алдьаммыт, куурбут-хаппыт этилэр. Япония учуонайдара мааманы тилиннэрэр иккис ньыманы – сиэмэтэ буорту буолбакка сир анныгар хам тоҥоруллубут атыыр мааманы буларга уонна онон тыһы слону буоһатан гибрид кыылы төрөтөргө сүбэлээбиттэрэ. Итинник суолунан аныгы селекционнай технологияны туһанан былыргы маамаҥҥа ордук чугас атылыы кыылы ылыахха сөп этэ. Ол эрээри итинник уустук холонууга толору сөп түбэһэр атыыр мааман өлүгүн булуу аһара уустук соругунан буолар. Онон мааманы тилиннэрии боппуруоһа билиҥҥитэ сыччах теория эрэ өттүнэн кыаллар кыахтаах дьыала диэххэ сөп. Тоҕо диэтэххэ, ити хайысхаҕа ыытыллыбыт экспериментальнай холонуулар туһата суох түмүктэммиттэрэ. Ол эрээри бу үлэ салҕанан барар. Онон кэлин, баҕар кэлэр көлүөнэ дьоно-сэргэтэ сүүрэ сылдьар тыыннаах мааманы илэ харахтарынан астына-дуоһуйа көрөр кыахтаналларыгар эрэл санаа сүппэт.
«Усуйаана былыргыта уонна билиҥҥитэ» кинигэттэн. Кыл. ред. Петр Томскай